تمام فرآیند جمع آوری اخبار به صورت خودکار انجام می گیرد. مسئولیت صحت محتوای این خبر بر عهده خبرگزاری منبع و منتشر کننده آن است.با این وجود در صورتی که به محتوای این خبر اعتراض دارید می توانید از طریقاین لینکما را مطلع کنید.
منبع:فارس
دسته:سیاسی()
کد خبر:13750960
۱۳۹۶/۱۰/۲۴ ۰۴:۳۰

شیوه‌های دسترسی شیعیان به فقه در دوران امامان چهارگانه

نوشتار حاضر، با بررسی دورهٔ نخست فقه شیعه پس از پیامبر اکرم تا قبل از امام محمد باقر، می‌کوشد چگونگی عمل شیعیان به فقه و راه‌های اخذ آن در این دوره را بازخوانی کند؛ دوره‌ای که امامان نخست، با مشکلات فراوانی روبه رو بودند.
شیوه‌های دسترسی شیعیان به فقه در دوران امامان چهارگانه

 

شیوه های دسترسی شیعیان به فقه در دوران امامان چهارگانه:

پس از ترسیم دورنمایی از وضعیت فقهی دوران امامان چهارگانهٔ نخست:، عمل عامهٔ مسلمانان به فقه و نیز مسائل پیش  روی شیعه در خصوص گسترش فقه اهل بیت:، اینک به برخی از شیوه های دسترسی شیعیان به فقه و مسائل مربوط به آن، اشاره خواهد شد.

1. استفاده از اجتهاد برای عمل به احکام

در باب نیازمندی شیعیان و اصحاب امامان: به اجتهاد، باید دانست که از نظر عقلی هیچ منعی ندارد و اینکه برخی معتقدند در عصر حضور معصومان: نیاز به اجتهاد نبوده، مسئله ای است که شواهد فراوانی در مخالفت با آن داریم. برای نمونه، به دو حدیث «إِنَّمَا عَلَینَا أَنْ نُلْقِی إِلَیکمُ الْأُصُولَ وَ عَلَیکمْ أَنْ تُفَرِّعُوا» (حرّ عاملی، 1409: 27/61 ـ 62) از امام صادق  و «عَلَینَا إِلْقَاءُ الْأُصُولِ وَ عَلَیکمُ التَّفْرِیع» (همان: 27/62) از امام رضا  اشاره می کنیم که تفریع و توسعهٔ فقه را به عهدهٔ اصحاب و شیعیان گذاشته اند. اوج این مسئله در دورهٔ امامت امام باقر و امام صادق روی داده است، اما در دورهٔ قبل از آن نیز، هرچند کمتر و ساده تر، وجود داشته است؛ برای نمونه، برخی معتقدند شصت اصل در زمان حضرت علی  وجود داشته است (امین، 1406: 1/103 و 137).

اگر کسی قائل به فقدان این اصول و نیز اجتهادی هرچند ساده و مطابق با آن نزد شیعیان باشد، باید بپذیرد که شیعیان در پرسش از همهٔ امور شرعی خود با توجه به وسعت قلمرو اسلامی، به غیرشیعیان رجوع می کرده و هیچ قاعده و اساسی نداشته اند که مطابق با آن، حکم شرعی را تشخیص دهند یا به وظیفهٔ عملی خود آگاهی یابند، که پذیرفتنی به نظر نمی رسد.

2. رجوع به عالمان غیرشیعی

نکته ای که نباید از نظر دور داشت و شواهدی در تأیید آن وجود دارد این است که شیعیان در مسائل شرعی خود به غیر رجوع می کردند. امام صادق  وضعیت فقه در دورهٔ قبل از امامت پدرشان را چنین ترسیم می کنند که شیعیان تا قبل از امامت پدرشان نیازمند غیر بودند و مناسک حج و حلال و حرامشان را نمی شناختند تا اینکه امام باقر  آنها را برایشان روشن کرد. همچنین، اینکه تا قبل از آن، شیعیان در این حلال و حرام و مناسک حج، به دیگران محتاج بودند و معالم دینشان را از غیر می گرفتند، اما پس از آن خلاف قضیه روی داد و دیگران به شیعه رجوع کردند (کلینی، 1365: 2/20).

ارزینا لالانی در بیان حدیث منقول از امام صادق معتقد است این گفته، بیان روشنی است از سهمی که امام محمد باقر در زمینهٔ فقه داشته است. تا زمان او، شیعیان دربارهٔ مناسک حج و نیز دربارهٔ حلال و حرام، اختلاف داشتند. در نتیجه، در مکه، مدینه، کوفه و جاهای دیگر، از رویّه های محلی پیروی می کردند (لالانی، 1381: 164). خاورشناس آلمانی، ژوزف شاخت نیز در بخشی از نظر خود، معتقد است اختلاف و انشعاب امت و جامعهٔ اسلامی در این روزگار چندان ژرف نبود که مانع نفوذ و تأثیر مذاهب فقهی در یکدیگر شود (همان) که سخن نادرستی به نظر نمی رسد.

با قدری تأمل می توان ذیل سخن لالانی را پذیرفت که البته برگرفته از کلام امام ششم شیعیان است. اما اینها همه، باز هم تناقضی با بخش نخست سخن ما، یعنی نیاز و وقوع اجتهاد در میان شیعیان در دورهٔ امامت چهار امام نخست، ندارد؛ چراکه دلالت حدیث، مطلق بوده و در مقام آن نیست که بگوید شیعیان در تمام امور و همواره به عامه رجوع می کردند. علاوه بر آن، در اخبار فراوان رسیده از امامان نخست، پرسش های فقهی شیعیان و دیگران از ایشان و اصحاب آنان وجود دارد که این سخن را تخصیص می زند. کلام حضرت صادق ما را به سوی نکته ای دیگر نیز سوق می دهد و آن، شکوفانشدن فقه شیعه تا قبل از دوران امامت امام محمد باقر  است؛ که البته این سخن با تاریخ نیز همخوانی کامل دارد.

مسئلهٔ دیگر اینکه در نظر پیشوایان شیعه، ارزش وحدت و یکپارچگی مسلمانان از اختلافات فقهی، مهم تر بوده و در آن زمان که فرصت بیان فروع از لسان امامان شیعه: نبوده، شیعیان برخی یا تمام مسائل فقهی خود را در مناطقی که از امام معصوم یا عالمان شیعی به دور بودند، از عالمان عامه می پرسیدند و نگارنده نیز تقبیحی از امامان در این باره سراغ ندارد.

3. پرسش مستقیم از امام معصوم

با عنایت به نقل های تاریخی، عده ای از شیعیان در عصر امامان چهارگانهٔ نخست، می کوشیدند پاسخ پرسش های خود را در امور دینی از شخص امام جویا شوند؛ چراکه بنا به فرمودهٔ امام صادق ، پرسش از امام، در واقع پرسش از پیامبر 9 و خداوند متعال است (کلینی، 1365: 1/53).

نظر به روایات متعدد فقهی موجود از امامان نخستین:، می توان گفت پرسش مستقیم از معصوم، روشی بوده که بعضی از شیعیان که به امام دسترسی داشتند، از آن بهره می بردند و بدون هیچ واسطه ای از منبع وحی سیراب می شدند. البته این سیره، بعدها در خصوص امامان دیگر، همچون باقرین :، به طور گسترده تری انجام می گرفت.

برای نمونه، از ابن عباس دربارهٔ یکی از شیعیان نقل شده است که پرسش خود را دربارهٔ مسئلهٔ پرداخت دیون، از امام مجتبی  در حالی  که معتکف بودند، پرسید و امام نیز به کار او رسیدگی کردند (ابن فهد حلی، 1407: 192). عبیداللّه بن حر، از شیعیان کوفه نیز پاسخ پرسش خود راجع به بحث خضاب را از امام حسین جویا می شود (نجاشی، 1407: 9).

اصحاب این امامان هم بسان ابوحمزهٔ ثمالی (صدوق، بی تا: 2/406-407) و ابوخالد کابلی (طوسی، 1407 ب: 9/50) پرسش های خود در ابواب مختلف فقهی مانند نماز، حج، صید، اطعمه و اشربه را، در محضر امام معصوم مطرح، و پاسخ خود را دریافت می کردند.

همچنین، نمونه هایی در میراث حدیثی شیعه یافت می شود که از شخص پرسشگر به صورت مجهول و با تعابیری چون «رجل» یاد شده است (برای نمونه نک.: کلینی، 1365: 7/41؛ تمیمی مغربی، 1385: 1/110؛ ابن شهرآشوب، 1379: 4/68)؛ از این رو، شیعه یا سنی بودن او بر ما پوشیده است. اما با توجه به نقل منابع شیعی، احتمال شیعه بودن پرسشگر وجود دارد.

4. رجوع به اصحاب، تابعین و عالمان شیعی

عده ای از شیعیان که به امام دسترسی نداشته اند، با مراجعه به اصحاب و تابعین بزرگ شیعی، همچون سلمان فارسی، مقداد، جابر بن عبداللّه انصاری، محمد حنفیه، علی و عبیداللّه ابن ابی رافع، سعید بن جبیر، قاسم بن محمد ابی بکر، ابوخالد کابلی، و ابوحمزهٔ ثمالی، از وظایف شرعی خود آگاه می شدند (برای نمونه نک.: ابن قدامهٔ مقدسی، 1405: 1/466؛ الحمیری، بی تا: 1/37؛ سید مرتضی، 1417: 414؛ طوسی، 1407 الف: 4/24 و 73؛ و 6/306؛ نجاشی، 1407: 7؛ حرّ عاملی، 1409: 1/191، 319 و 449-450 و 2/261 و 285). ارزش کاری تابعین شیعه و تابعان آنها در زنده نگه داشتن میراث نبوی 9 تا جایی است که حتی مخالفانی چون ذهبی نیز بدان معترف اند (الذهبی، 1995: 1/118).

بعضی در باب رجوع به اصحاب عادل در شناخت مسائل شرعی با اشاره به معصومان نخست: نوشته اند:

شیعیان در این دوره به امیرالمؤمنین علی، فرزندانش امام حسن و امام حسین: و مادر آن دو یعنی فاطمهٔ زهرا 3، اصحاب عادل و مورد وثوق مانند سلمان، مقداد، ابوذر و امثال آنها برای شناخت احکام شرعی شان رجوع می کردند؛ چراکه به عصمت ایشان و یازده فرزند حضرت، و اینکه علم ماکان و مایکون، حتی دیهٔ یک خراش نزد آنها است، اعتقاد داشته و از اصحاب عادل هم اطمینان حاصل کرده بودند (کاشف الغطاء، 1399: 41).

عده ای هم نام افرادی که فتاوای خود را از امامان چهارگانهٔ نخست اخذ می کردند، به تفکیک برشمرده اند (سبحانی، بی تا: 135-140). شاید برخی با توجه به روایت امام صادق راجع به دوران قبل از امامت پدرشان، مدعی شوند که شیعیان در مناطق مختلف، به ویژه در شهرهای دور از مراکز تشیع، برای اخذ احکام دینی فقط به عالمان غیرشیعی مراجعه می کردند؛ اما این مطلب درست به نظر نمی رسد؛ زیرا بنا به آنچه گفته شد، بعضی از آنها به اصحاب و تابعین شیعی در بلاد مختلف رجوع کرده و برخی نیز مطابق با اصول هرچند ساده، ولی القاشده از سوی امامان، ناگزیر به اجتهاد بوده اند. علاوه بر آن، نمی توان اثبات کرد که حضرت در مقام بیان انحصار رجوع شیعیان به غیر است؛ در واقع، ایشان در پی بیان اثبات چیزی بوده اند نه در صدد نفی ماعدای آن.

امام خمینی; هم در تأیید رجوع شیعیان به عالمان شیعه در مناطقی که به امام دسترسی نداشتند، انکار رجوع عوام شیعه در شهرهای دور از ائمه: به علمای شیعه را گزاف محض می داند (موسوی خمینی، 1376: 81).

5. رجوع احتمالی به مکتوبات یا احادیث فقهی از امامان: یا اصحابشان

مسئله دیگر، رجوع احتمالی شیعیان به برخی مکتوبات فقهی ای است که امامان نخستین یا اصحاب آنان نوشته اند؛ چراکه آنها به دستور منع تدوین حدیث در قرن اول، وقعی ننهادند و بر مأموریت خطیر خود در انتقال سنت نبوی 9 اشراف داشتند. این از امتیازات فقه شیعه به شمار می رود که با در اختیار داشتن این سنت، از مسیری مطمئن، پس از قرآن بدان استناد می جستند.

به احتمال فراوان، این مکتوبات مانند کتاب های فقهی ابورافع و دو فرزندش، دست نوشتهٔ فقهی امام مجتبی، بخش های فقهی رسالهٔ حقوق امام سجاد (ابن شعبه حرانی، 1404: 255-272) و دیگر دست نوشته ها و مکتوبات، در اختیار عده ای از شیعیان قرار داشته و محل رجوع آنان در احکام دین بوده است. از روایات چنین برمی آید (برای نمونه نک.: کلینی، 1365: 1/241-242) که گویا کتاب الجامعه امام علی فقط در اختیار امامان بعد از ایشان بوده و مردم عادی توان استفادهٔ مستقیم از آن را نداشته اند. همچنین، احادیث فقهی منقول از امامان نیز که سینه به سینه در میان شیعیان نقل می شد، می تواند گونهٔ دیگری از استفادهٔ فقهی شیعیان از مصدر امامت باشد.

نتیجه

نظر به مطالب گذشته، باید گفت چگونگی دریافت و عمل شیعیان به فقه در دورهٔ نخست فقه شیعی، آن گونه نیست که برخی چهره ای کاملاً مبهم از آن ترسیم می کنند. با رجوع به منابع روایی، تاریخی و فقهی، درمی یابیم که در این دوره که امامان با مشکلات فراوانی چون وجود دستگاه حکومتی اموی، نداشتن دغدغه در مسائل فقهی بسان دوره های بعد، وقایع پس از حادثهٔ کربلا و نبود حکومت قدرتمند شیعی در جهت نشر و گسترش فقه شیعه روبه رو بودند، با وجود منع تدوین حدیث، با تلاش های خود و تربیت یارانی فقیه و دارای مکتوبات فقهی، گام مهمی در بسترسازی برای شکوفایی فقه برداشتند. بیشترین روایات فقهی در میان امامان نخست، از امام علی، سپس از امام سجاد و در مرتبهٔ بعدی از امام حسن و امام حسین: نقل شده است.

روایات فقهی و نقل های موجود تاریخی نشان می دهد در دوره ای که عامهٔ مسلمانان به خلفا و فقهای مکتب آنان رجوع می کردند، امامان چهارگانهٔ شیعه: و یاران فقهی ایشان، محل رجوع شیعیان در برخی مسائل شرعی قرار می گرفتند که این از طریق پرسش مستقیم از امام، پرسش از اصحاب، تابعین و عالمان شیعی یا به احتمال فراوان، رجوع به مکتوبات و دست نوشته های موجود از امامان، مانند امام حسن مجتبی و امام سجاد یا اصحاب ایشان نظیر ابورافع و دو فرزندش، انجام می گرفته است. راه دیگر اخذ فقه از امامان، عمل به اجتهاد بر اساس اصول القاشده از سوی آنان به شیعیان در شهرهایی است که از امام معصوم یا عالمان شیعی خالی بوده است. رجوع به عالمان و فقیهان غیرشیعی نیز طریق دیگری در عمل شیعیان به فقه بوده که امامان تقبیح نکرده اند و شاید بتوان آن را زمینه و قدمی دیگر در تحکیم مسئلهٔ وحدت و نزدیکی میان مذاهب اسلامی برشمرد.

مراجع

ابن ابی الحدید، عبدالحمید بن هبه اللّه (1404). شرح نهج البلاغه لابن ابی الحدید، قم: کتاب خانهٔ آیت اللّه مرعشی نجفی، چاپ اول.

ابن ابی شیبه الکوفی، عبداللّه بن محمد (1409). المصنف، تحقیق: کمال یوسف الحوت، ریاض: مکتبه الرشد، الطبعه الاولی.

ابن جوزی، سبط (1418). تذکره الخواص، قم: منشورات الشریف الرضی.

ابن حزم اندلسی، علی (1404). الأحکام فی اصول الأحکام، قاهره: دار الحدیث، الطبعه الاولی.

ابن خلکان، احمد بن محمد بن ابی بکر (1971). وفیات الأعیان و أنباء أبناء الزمان، تحقیق: احسان عباس، بیروت: دار صادر، الطبعه الاولی.

ابن خیاط اللیثی العصفری (شباب)، خلیفه (1415). تاریخ خلیفه بن خیاط، تحقیق: فواز، بیروت: دار الکتب العلمیه، الطبعه الاولی.

ابن داود حلی، حسن بن علی (1383). رجال ابن داود، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

ابن سعد الهاشمی البصری، محمد (1410). الطبقات الکبری، تحقیق: محمد عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیه، الطبعه الاولی.

ابن شعبه حرانی، حسن (1404). تحف العقول، قم: انتشارات جامعهٔ مدرسین حوزهٔ علمیهٔ قم.

ابن شهرآشوب مازندرانی، محمد (1379). المناقب، قم: علامه.

ابن عبدالبر، یوسف بن عبداللّه (1412). الاستیعاب فی معرفه الأصحاب، تحقیق: علی  محمد البجاوی، بیروت: دار الجیل، الطبعه الاولی.

ابن عساکر الشافعی، علی بن حسن (1995). تاریخ مدینه دمشق و ذکر فضلها و تسمیه من حلها من الأماثل، تحقیق: عمر بن غرامه العمری، بیروت: دار الفکر.

ابن فهد حلی، احمد بن محمد (1407). عده الداعی و نجاح الساعی، بیروت: دار الکتاب العربی، الطبعه الاولی.

ابن قدامه المقدسی، عبداللّه بن أحمد (1405). المغنی فی فقه الإمام أحمد بن حنبل الشیبانی، بیروت: دار الفکر، الطبعه الاولی.

امین مصری، احمد (1969). فجر الاسلام، بیروت: دار الکتاب العربی، الطبعه العاشره.

امین، سید محسن (1406). اعیان الشیعه، بیروت: دار التعارف للمطبوعات.

آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن (1408). الذریعه إلی تصانیف الشیعه، قم: اسماعیلیان/تهران: کتاب خانهٔ اسلامیه.

البسوی، یعقوب بن سفیان (1401). المعرفه والتاریخ، تحقیق: اکرم ضیاء العمری، بیروت: مؤسسه الرساله، الطبعه الثانیه.

البلاذری، أحمد بن یحیی بن جابر (1417). جمل من انساب الأشراف، تحقیق: سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت: دار الفکر، الطبعه الاولی.

تمیمی مغربی، نعمان بن محمد (1385). دعائم الإسلام، قم: مؤسسهٔ آل البیت: لإحیاء التراث، الطبعه الثانیه.

ثقفی کوفی، ابراهیم بن محمد (1353). الغارات، تحقیق: جلال الدین حسینی ارموی، تهران: انجمن آثار ملی.

جمعی از نویسندگان (1427). دائره المعارف فقه مقارن، تحت اشراف: ناصر مکارم شیرازی، قم: انتشارات مدرسهٔ امام علی بن ابی طالب 7، چاپ اول.

حرّ عاملی، محمد بن حسن (1409). وسائل الشیعه، قم: مؤسسهٔ آل البیت:، چاپ اول.

حسنی، هاشم معروف (1411). تاریخ الفقه الجعفری، قم: دار الکتاب الإسلامی، چاپ اول.

حسینی شیرازی، سید محمد (1428). من فقه الزهراء، قم: رشید، چاپ اول.

حلی، حسن بن یوسف (1381). خلاصه الاقوال فی معرفه احوال الرجال، نجف: مطبعه الحیدریه، الطبعه الثانیه.

الحمیری، عبداللّه بن جعفر (بی تا). قرب الإسناد، تهران: مکتبه نینوا.

الدهلوی، احمد بن عبدالرحیم ولی اللّه (1404). الإنصاف فی بیان أسباب الاختلاف، تحقیق: عبدالفتاح ابوغده، بیروت: دار النفائس، الطبعه الثانیه.

الدهلوی، احمد بن عبدالرحیم ولی اللّه (بی تا). حجه اللّه البالغه، تحقیق: سید سابق، قاهره/بغداد: دار الکتب الحدیثه/ مکتبه المثنی.

الدینوری، احمد بن داود (1368). الأخبار الطوال، تحقیق: عبدالمنعم عامر، قم: منشورات الرضی.

الذهبی، محمد بن احمد (1995). میزان الاعتدال فی نقد الرجال، تحقیق: علی محمد معوض و عادل احمد عبدالموجود، بیروت: دار الکتب العلمیه.

الذهبی، محمد بن احمد (1419). تذکره الحفاظ، تحقیق: زکریا عمیرات، بیروت: دار الکتب العلمیه، الطبعه الاولی.

سبحانی، جعفر (بی تا). تاریخ الفقه الإسلامی و أدواره، بیروت: دار الأضواء.

سید مرتضی (1417). المسائل الناصریات، تحقیق: مرکز البحوث والدراسات العلمیه، تهران: رابطه الثقافه والعلاقات الإسلامیه، الطبعه الاولی.

شهابی، محمود (1372). ادوار فقه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ چهارم.

الشیرازی الفیروزآبادی، ابراهیم بن علی (1970). طبقات الفقهاء، تحقیق: احسان عباس، بیروت: دار الرائد.

صدر، سید حسن (1375). تأسیس الشیعه لعلوم الاسلام، تهران: انتشارات اعلمی، چاپ دوم.

صدوق، محمد بن علی (1362). الخصال، قم: جامعهٔ مدرسین، چاپ اول.

صدوق، محمد بن علی (1413). من لایحضره الفقیه، تحقیق: علی اکبر غفاری، قم: دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم.

صدوق، محمد بن علی (بی تا). علل الشرائع، قم: انتشارات داوری.

طبری، محمد بن جریر (1387/1967). تاریخ الأمم والملوک، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: دار التراث، الطبعه الثانیه.

طوسی، محمد بن حسن (1407 الف). الخلاف، قم: دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول.

طوسی، محمد بن حسن (1407 ب). تهذیب الأحکام، تهران: دار الکتب الاسلامیه، چاپ چهارم.

العاملی، محمود قانصو (2005). کتاب علی  (الجامعه)، بیروت: دار المدی.

عطاردی، عزیزاللّه (1373). مسند الإمام المجتبی ابی محمد الحسن بن علی ، تهران: نشر عطارد، چاپ اول.

عطاردی، عزیزاللّه (1376). مسند الإمام الحسین ، تهران: نشر عطارد، چاپ اول.

عطاردی، عزیزاللّه (1379). مسند الإمام السجاد، تهران: نشر عطارد، چاپ اول.

عطاردی، عزیزاللّه (1386). مسند الإمام امیرالمؤمنین ابی  الحسن علی بن ابی  طالب ، تهران: نشر عطارد، چاپ اول.

عطاردی، عزیزاللّه (1412). مسند فاطمه الزهراء (س)، تهران: نشر عطارد، چاپ اول.

فضلی، عبدالهادی؛ و دیگران (1431). المذاهب الإسلامیه الخمسه؛ تاریخ و توثیق، بیروت: الغدیر، الطبعه الثالثه.

کاشف الغطاء، علی بن محمدرضا (1399). أدوار علم الفقه و أطواره، بیروت: دار الزهراء، الطبعه الاولی.

الکشی، محمد بن عمر (1348). رجال الکشی، مشهد: مؤسسهٔ نشر دانشگاه مشهد.

کلینی، محمد بن یعقوب (1365). الکافی، تهران: دار الکتب الاسلامیه.

لالانی، ارزینا (1381). نخستین اندیشه های شیعی (تعالیم امام محمد باقر )، ترجمه: فریدون بدره ای، تهران: فرزان روز، چاپ اول.

مدیر شانه چی، کاظم (1375). علم الحدیث و درایه الحدیث، قم: دفتر انتشارات اسلامی، چاپ یازدهم.

المزی، یوسف بن زکی (1400). تهذیب الکمال، تحقیق: بشار عواد معروف، بیروت: مؤسسه الرساله، الطبعه الاولی.

مفید، نعمان بن محمد (1413). الإرشاد فی معرفه حجج اللّه علی العباد، قم: کنگرهٔ شیخ مفید، چاپ اول.

المقدسی، مطهر بن طاهر (بی تا). البدء والتاریخ، بور سعید: مکتبه الثقافه الدینیه.

المکی، محمد بن علی (1426). قوت القلوب فی معامله المحبوب و وصف طریق المرید إلی مقام التوحید، تحقیق: عاصم إبراهیم الکیالی، بیروت: دار الکتب العلمیه، الطبعه الثانیه.

موسوی خمینی، سید روح اللّه (1376). الإجتهاد والتقلید، قم: مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی;، چاپ اول.

نجاشی، احمد بن علی (1407). رجال النجاشی (فهرست اسماء مصنفی الشیعه)، قم: دفتر انتشارات اسلامی.

النیسابوری، مسلم بن حجاج (بی تا). صحیح مسلم، تحقیق: محمد فؤاد عبدالباقی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.

نویسندگان:

سید مرتضی عادلی: طلبه و مدرس مجتمع آموزش عالی امام خمینی (ره) 

قاسم جوادی: استادیار گروه ادیان و مذاهب گروه جامعه المصطفی

پژوهشنامه مذاهب اسلامی شماره 7

انتهای متن/

این خبر را به اشتراک بگذارید


گزارش بنیاد مستضعفان به مردم در سالگرد حادثه پلاسکو در خریدهای اینترنتی کلاه سرتان نرود تعطیلی مدارس 15 شهرستان خوزستان در روز شنبه به هیچ عنوان نمی‌توانید این خوراکی‌ها را میل کنید! /تصاویر شکایت از بورس لوکزامبورگ برای بازپس‌گیری 4.9 میلیارد دلار دارایی ایران تظاهرات گسترده در نیجریه برای آزادی شیخ زکزاکی دانلود؛ چالش ضربه آزاد بازیکنان تاتنهام نگاه نزدیک به تویوتا یاریس grmn مدل 2018 دولت آمریکا در آستانه نوزدهمین تعطیلی/بسته شدن دولت فدرال به چه معنا است؟ ایجاد اشتغال و فقر زدایی در راس برنامه‌های متعدد دولت است کشف محموله قاچاق انسان توسط ماموران گمرک بازرگان لاوروف: هیچگونه لطمه به توافق هسته‌ای را قبول نخواهیم کرد کاشت 100 هزار پیاز لاله در جنوب تهران به حالت عادی برگشتن برقراری ارتباط در جنوب لرستان نزاع خانوادگی با قتل پدر زن خاتمه یافت افغانستان پس از تهاجم آمریکا امن‌تر نشد دختربچه‌ای جان 6 نفر را از مرگ نجات داد هشدار جدی روسیه درباره برجام نکاتی که در خریدهای اینترنتی باید به آن توجه کرد ایران ظرفیت بسیار خوبی برای گردشگری دینی دارد/امام غزالی به عنوان متکلم خراسانی مشهور است خرید تضمینی برنج با قیمت کیلویی 9100 تومان آغاز شد محدودیت‌های ترافیکی محورهای مختلف کشور دشمنان در فتنه اخیر می‌خواستند نقشه‌های بر باد رفته سال 88 را به نتیجه برسانند/ تیر شوم اجانب در ایران به سنگ می‌خورد دولت ترامپ در آستانه تعطیلی/ فرصت تا 8 صبح شنبه کاریکاتور/ در روز ملی هوای پاک، اهواز را خاک فراگرفت! تونل برفی درارتفاعات قطری شاهرود عطوان: حمله ترکیه به شمال سوریه خودکشی است سفر غیرمنتظره سفیر سعودی به جنوب یمن هیچ فلسطینی «معامله قرن» را نخواهد پذیرفت ناگفته‌های دوست 25 ساله عباس کیارستمی بارش برف در ارتفاعات لرستان/ تردد در همه محورها برقرار است سند راهبرد دفاعی جدید آمریکا درباره ایران چه می‌گوید؟ تعطیلی مدارس سردشت و پیرانشهر به دلیل برف و سرما بازدید سفیر ایران از مجروحان حادثه تروریستی افغانستان آقای شهردار، جلوی ریخت‌وپاش را بگیرید! توقف یاران آزمون برابر حریف ازبکستانی چینی‌ها به لاک پشت‌های ایران هم رحم نکردند خودکشی متهم در درگیری با ماموران قیمت خودروهای وارداتی در بازار باز هم گران شد مراقبت از پوست با تتوهای فناورانه لغو سه پرواز دیگر فرودگاه بین المللی اهواز عربستان طی 4 ماه 289 تن را به دلایل امنیتی بازداشت کرده است همدان قهرمان مسابقات تیر و کمان منطقه غرب کشور شد تصادف هولناک در رامهرمز با دو کشته و سه مصدوم سفیر ایران در سازمان ملل: افغانستان پس از تهاجم آمریکا امن‌تر نشد باشگاه پدیده با انتشار بیانیه‌ای از هوادارانش تقدیر کرد مهرعلیزاده دستور برکناری مدیرعامل سپاهان را داد شایعات درباره عروسی پسرِ یک چهره قرآنی لاوروف: برجام هنوز نمرده است/ روسیه با ایران و ترکیه برای منطقه کاهش تنش در ادلب تلاش می‌کند
موسویان: خروج از برجام باعث افزایش بی‌اعتمادی بین‌المللی به آمریکا می‌شود پرواز یک گاو بر اثر طوفان در آلمان دیدار رئیسی با خانواده سرمهندس کشتی سانچی تمام خطوط ارتباطی شهرستان کوهدشت قطع شد پلیس فارس: متهم در اقلید خود را کشت سرمربی جدید تراکتورسازی وارد ایران شد بازی فولاد و پیکان به تعویق افتاد "ارسلان شهنی" از سرپرستی فرمانداری دزفول استعفا کرد تصاویر و جزئیات تازه از زندگی 13 کودک زندانی در خانه پدری پلیس فارس: متهم در اقلید خود را کشت تولید قهوه از گیاه کاسنی با خواص درمانی مراسم یادبود شهدای کشتی سانچی - تهران مدارس 16 شهر خوزستان فردا تعطیل است چرا بازی فولاد و پیکان لغو شد؟ زمان انتقال پیکر 3 جانباخته حادثه سانچی به کشور پیام احساسی طارمی برای هواداران پرسپولیس+عکس گل مارکو آسنسیو به لگانس (لگانس 0-1 رئال مادرید) فرماندار دزفول پس از تقلب امتحانی مجبور به استعفا شد مراسم اولین سالگرد شهدای آتش نشان پلاسکودربهشت زهرا (س) برگزار شد مربی ترکیه‌ای در راه تبریز/ سلام آرتور سالام به تراکتوری‌ها برگزاری مراسم اولین سالگرد شهادت آتش نشانان حادثه پلاسکو کاهش نرخ ارز طی دو ماه آینده پرواز یک گاو بر اثر طوفان در آلمان/عکس سرمربی جدید تراکتورسازی وارد تبریز شد + تصاویر علت استعفای فرماندار دزفول چه بود؟ /عکس مدارس 16 شهر خوزستان فردا تعطیل است/ آماده‌باش به مراکز درمانی و خدماتی بخش خبری 20: 30 مورخ 28 دی ماه 96 + فیلم مدارس 16 شهر خوزستان فردا تعطیل است سالام با استقبال هواداران به تبریز رسید عکس/ دیدار رئیسی با خانواده سرمهندس جانباخته سانچی رزومه بازیکن پرتغالی جدید استقلال ساغلام بمحض پیاده شدن ازهواپیما، میل به نمازجمعه داشت! مدارس 15 شهر خوزستان شنبه تعطیل است در لایحه جدید دولت حقوق کارمندان چقدر افزایش دارد؟ فقهی زاده در مراسم تجلیل از فعالان قرآنی شهرستان استهبان عنوان کرد: اهل بیت (ع) بزرگترین مفسران قرآن کریم هستند گشایش دفتر یادبود "شهدای خدمت" حادثه سانچی در سفارت ایران در کویت پلیس: متهمی که در اقلید به یک مامور ناجا تیراندازی کرده بود، خودکشی کرد ملت فلسطین مواضع ایران در مساله قدس را می‌ستاید زمان اعلام اسامی 20 هزار واجد شرایط کسرخدمت‌های جدید سربازی نرم‌افزارهای موبایل 16 مورد اطلاعات ما را بیگانگان می‌دهند/ تلگرام دنبال براندازی نظام بود؛ فیلتر آن آبی روی آتش بود و باعث دستگیری عناصر ضدانقلاب شد ارتباط 50 درصد «طلاق»‌های کشور با اعتیاد/ راه‌اندازی مرکز رصد آسیب‌های اجتماعی در استانها زمان اعلام اسامی 20 هزار واجد شرایط کسرخدمت‌های جدید سربازی توصیه مهم درباره رجیستر کردن گوشی‌های چند سیم کارت/ فعال سازی ناصحیح دریافت خدمات را مختل می‌کند سفر جابری انصاری به روسیه/ رایزنی امروز با بوگدانف/ شرکت در نشست با همتایان روس و ترکیه‌ای در سوچی مدارس 16 شهر خوزستان فردا تعطیل است درخواست عجیب برانکو از مدافع تیمش تولیت آستان قدس با خانواده سرمهندس کشتی "سانچی" دیدار کرد افزایش 20 تا 50 درصدی حقوق کارمندان در لایحه جدید دولت حرف‌های اخیر دشمن از دلسوزی نیست؛ فتنه جدید است/ پرچم آمریکا و رژیم صهیونیستی را پایین خواهیم کشید انفجار مهیب در شهر گیلانغرب/ نشت لوله گاز حادثه آفرید

تمام فرآیند جمع آوری اخبار به صورت خودکار انجام می گیرد. مسئولیت صحت محتوای این خبر بر عهده خبرگزاری منبع و منتشر کننده آن است.با این وجود در صورتی که به محتوای این خبر اعتراض دارید می توانید از طریقاین لینک ما را مطلع کنید.
message
near_me