تمام فرآیند جمع آوری اخبار به صورت خودکار انجام می گیرد. مسئولیت صحت محتوای این خبر بر عهده خبرگزاری منبع و منتشر کننده آن است.با این وجود در صورتی که به محتوای این خبر اعتراض دارید می توانید از طریقاین لینکما را مطلع کنید.
منبع:فارس
دسته:سیاسی()
کد خبر:13751018
۱۳۹۶/۱۰/۲۴ ۰۵:۰۲

کشمکش قدرت میان بنی عُقَیل و سلجوقیان روم

قبیله بنی عقیل، در دوران ضعف و انحطاط حمدانیان، موفق گردیدند حکومت خود را با غلبه بر شهرهای موصل و نصیبین و با پرداخت خراج و اظهار تابعیت نسبت به امرای بویهی بنیان گذارند.
کشمکش قدرت میان بنی عُقَیل و سلجوقیان روم

 

مرحله دوم: آل بویه متحد بنی عقیل علیه غزان

تضعیف قدرت آل بویه، موجب نفوذ هر چه بیش تر ترکمانان به غرب ایران گردید. بخشی از ترکان در سال 409قمری، به رهبری چغری بیگ به آذربایجان و بخش دیگری از آنان در سال 420قمری به فرماندهی کوکتاش، در مناطق ری، اصفهان و همدان ناآرامی ایجاد کردند. هم چنین آنان در سال 420 بر همدان چیره شدند و سپس در این سال به دیاربکر نیز روانه گشتند. (ابن اثیر، 1387ق، ج7، ص 339- 341)

حمله غزان به منطقه جزیره و شهر موصل، از وقایع مهم دوران امارت قِرواش بود. در سال 420قمری ترکان مزاحمت هایی برای حکومت بنی عُقَیل در موصل ایجاد کردند. گروهی از آنان به رهبری منصوربن قزغلی به سمت موصل رفتند. در ابتدا قِرواش پیکی سوی آنان فرستاد تا دل آنان را به وسیله پرداخت سه هزار  دینار نرم سازد تا از حمله به موصل خودداری کنند. ولی غزان پانزده هزار دینار درخواست کردند. قِرواش در حین استحکام  بخشیدن به قلعه موصل، مشغول جمع آوری پول نیز بود؛ اما غزان به موصل حمله کردند و قِرواش در جنگ شکست خورد و به سن[16] فرار کرد. او ضمن فرار به سن، به جلال الدوله بویهی، دبیس بن مزید امیر بنی مزید و امرای کُرد نامه نوشت و اوضاع را برای آنان شرح داد و درخواست کمک نمود. (ابن اثیر، 1387ق، ج7، ص 341-342)

غزان که بر موصل مسلط شدند، کشتار بسیار کردند و 24 هزار دینار از مردم موصل بستاندند. (ابن اثیر، 1387ق، ج7، ص 342) چون تسلط غزان بر موصل به درازا کشید، جلال الدوله  دیلمی در پی درخواست های کمک قِرواش، نامه ای برای طغرل  سلجوقی نوشت و وضعیت پیش آمده را شرح داد و از آشوب گری آنان شکایت کرد. (ابن اثیر، 1387ق، ج7، ص 342) در پی درخواست های کمک قِرواش، جلال الدوله موفق به دادن کمک به او نشد، چون سربازان ترک از وی فرمان نمی بردند. ولی دبیس امیر بنی مزید و ابوالشوک امیر بنی عَناز کُرد، به کمک قِرواش شتافتند و غزان را شکست دادند و از موصل بیرون راندند.[17] (ابن اثیر، 1387ق، ج7، ص 342-343)

گفتنی  است، پس از این که نیروی خطرناک و متجاوزی چون غزان به منطقه غزان و جزیره حمله ور شدند، امیر آل بویه و قِرواش  عُقَیلی، هر دو سعی کردند تا روابط حسنه ای با یک دیگر داشته باشند. از سال 420تا 431 قمری، گزارشی از تجاوز جدی آن دو به قلمرو یک دیگر وجود ندارد. در فاصله سال های ذکر شده، روابط قِرواش با جلال الدوله دیلمی حسنه بود. قِرواش در سال 428قمری به جلال الدوله در جنگ با ابوکالیجار و بارسطغان[18] کمک نمود. (ابن اثیر، 1387ق، ج8، ص 13) هم چنین در سال 430 قمری بر اساس اخبار به دست آمده، روابط حسنه بوده است.[19] (ابن اثیر، 1387ق، ج8، ص 18) اما این روابط در سال 431 تیره شد.

قِرواش پس از آسودگی نسبی از بابت غزان، علاوه  بر حمله به تکریت در سال 431 قمری، ترکان بغداد را علیه امیر آل بویه تحریک نمود. از این  رو، جلال الدوله با سپاهی راهی انبار شد که قِرواش بر آن مسلط بود. در جنگ میان جلال الدوله و نیروهای قِرواش، میان نیروهای بنی عُقَیل اختلاف ایجاد شد. بدین ترتیب قِرواش مانند دفعه پیش ناچار طی نامه ای از جلال الدوله خواست وی را ببخشد. (ابن اثیر، 1387ق، ج8، ص 28) پس  از آن که قرواش بار  دیگر اطاعت از امیر آل بویه را در پیش گرفت، تا سال 440قمری هم چنان از قدرت فراوانی در منطقه برخوردار بود.[20] (ابن اثیر، 1387ق، ج8، ص 42و 49)

در اواخر حکومت قِراوش، تنازعاتی به ضعف  و اضمحلال دولت وی شتاب داد. در سال های 440 و 441قمری چندین بار میان قِرواش با برادرش ابوکامل  برکت بن مقلد اختلاف پیش آمد. (ابن اثیر، 1387ق، ج8، ص 49) هرچند میان این دو آشتی افتاد، در این کشاکش قدرت قرواش به سستی گرایید. (ابن اثیر، 1387ق، ج8، ص 50-51) از طرف  دیگر، در سال 441قمری به دلیل تجاوزهای نیروهای بنی عُقَیل در سرزمین های متعلق به امیر آل بویه (ابن اثیر، 1387ق، ج8، ص 51) و هم چنین شکایت مردم انبار از ستم های قِرواش، بساسیری انبار را تصرف کرد. (ابن اثیر، 1387ق، ج8، ص 53)

اما یک سال بعد (442ق)، ابوکامل که متوجه ضعف روزافزون برادرش قِرواش، شده بود، بر موصل مسلط شد. از این  رو، علاوه  بر آن که بر قلمرو قِرواش تسلط یافت، قدرت اجرایی وی را گرفت و وی را زندانی کرد. (ابن اثیر، 1387ق، ج8، ص 54-55) اما حکومت وی بیش از یک سال طول نکشید و در سال 443قمری از دنیا رفت.[21] (ابن خلدون، 1408ق، ج3، ص 375ـ377) پس از مرگ ابوکامل قریش بن بدران بن مقلد (443-453ق) قدرت را به دست گرفت. یک سال بعد (444ق) قِرواش در دژ جراحیه در حومه موصل وفات یافت. (ابن اثیر، 1387ق، ج8، ص 60 و 63)

 پیمان های سست و نیم بند بنی عُقَیل با فاطمیان و سلجوقیان

بنی عُقَیل و دیگر حکومت های محلی[22] که در حد فاصل سرزمین های تحت حاکمیت فاطمیان و عباسیان به سر می بردند، به عنوان حکومت های ضربه گیر،[23] برای هر دو خلافت عمل می کردند. داعیان فاطمی، توانستند توجه حکومت بنی عُقَیل را به فاطمیان جلب کنند. از سوی دیگر، خاندان بنی عُقَیل نیز در پی دست رسی به موقعیت بهتر و یا رهایی از پرداخت خراج به آل بویه، به فاطمیان روی آوردند و به نام آنان خطبه خواندند. چنان که ابوذواد برای مدت کوتاهی، در سال 382قمری در موصل به نام «عزیز» خلیفه فاطمی خطبه خواند. (مقریزی، 1378ق، ج1، ص 274؛ ابن تغری بردی، 1383ق، ج4، ص 116)

در زمان امارت قِرواش، تبلیغات فاطمیان در سرزمین های جزیره و عراق تأثیرگذار بود. قِراوش شیعی مذهب طبیعتاً به فاطمیان تمایل داشت. از این  رو، در سال 401قمری در شهرهای موصل، انبار، مدائن و کوفه، برای مدت کوتاهی خطبه به نام «الحاکم» خلیفه فاطمی خوانده شد.

 این اقدام، به عکس العمل خلیفه عباسی منتهی گردید؛ لذا سپاهی به موصل روانه کرد. قبل از رسیدن سپاه به موصل، قِراوش پشیمان شد و خطبه را به نام عباسیان برگرداند. (ابن اثیر، 1387ق، ج 7، ص 253ـ 254؛ ابن تغری بردی، 1383ق، ج1، ص 224-227) شایان ذکر است که میل باطنی بنی عقیل، به حکومت های شیعی مذهب بود؛ اما به دلیل مقتضیات سیاسی و نظامی و برای حفظ موجودیت سیاسی شان، در کل برخلاف میل باطنی خویش رفتار می کردند.

پس از قدرت یابی سلطان طغرل در غرب ایران، قریش عقیلی در سال 446قمری برای اثبات خود در مناسبات منطقه، خطبه به نام طغرل خواند. با این اقدام گسترده، نفوذ وی افزایش یافت.[24] (ابن اثیر، 1387ق، ج8، ص 67-68) اتحاد قریش عقیلی با سلجوقیان تا بدانجا رسید که وی در سال 448قمری به همراه قتلمش، علیه بساسیری و نورالدوله بن دبیس مزیدی وارد جنگ شد؛ اما پس از شکست قریش و قتلمش، وی به جرگه فاطمیان پیوست. گفتنی است، در این  برهه  زمانی، حمیدالدین کرمانی، داعی بزرگ فاطمی در مدت اقامت خود در عراق، توانست با قریش عقیلی ارتباط برقرار سازد و حمایت وی را جلب کند.

هم چنین داعی دیگر فاطمی، مؤید شیرازی نیز با این خاندان ارتباط برقرار کرد و توانست تابعیت قریش عقیلی را نسبت به مستنصر فاطمی به دست آورد. بدین ترتیب قریش در سال 448قمری در موصل خطبه را به نام مستنصر فاطمی خواند و اعلام فرمان برداری نمود. از این  رو، مستنصر برای او خلعت فرستاد. (ابن اثیر، 1387ق، ج8، ص 77؛ مؤید شیرازی، 1949م، ص 14-15، 18-28؛ معاضیدی، 1968م، ص 79)[25]

در پی آن (448ق) سپاهیان طغرل راهی موصل شدند.[26] بدین ترتیب قریش، کسانی را واسطه نمود تا فرمان برداری خود را از طغرل ابراز نماید. طغرل وی را بخشید و نهر ملک، بادوریا، انبار، هَیت، دُجَیل، نهر بَیطر، عُکبرا، اَوانا، تکریت، موصل و نصیبین را زیر فرمان قریش قرار داد. (ابن اثیر، 1387ق، ج8، ص 77-78) بار دیگر در اواخر سال 448قمری، قریش به همراه مسلم پسرش، در رحبه در خدمت بساسیری بودند.

این نشان می دهد که موضع بنی عُقَیل تغییر نموده و به سوی فاطمیان متمایل شده است. درست در همین زمان، طغرل موصل و نواحی اطراف آن را به ابراهیم ینال سپرد. (ابن اثیر، 1387ق، ج8، ص 78-79) از این  رو، قریش نزدیک به دو سال از مقر قدرت خود دور ماند.

ابراهیم ینال در سال 450قمری به دلیل سرکشی در برابر طغرل، موصل را ترک کرد. بدین ترتیب قریش و بساسیری، از فرصت استفاده کردند و موصل را به تسخیر خود درآوردند.(ابن اثیر، 1387ق، ج8، ص 82-83) در نتیجه، طغرل برای سرکوبی ابراهیم راهی همدان شد. بساسیری در سال 450قمری از فرصت به وجود آمده استفاده نمود و با کمک قریش بغداد را تسخیر کرد و در آن جا خطبه به نام مستنصر فاطمی خواندند.

بدین ترتیب حکومت یک ساله فاطمیان، با اجرای شعائر شیعی در بغداد آغاز شد و خلیفه عباسی تبعید گردید. (مؤید شیرازی، 1949م، ص 14-15، 18-28؛ ابن اثیر، 1387ق، ج8، ص 83-85) پس از  آن  که طغرل بساسیری را شکست داد، قریش بار دیگر تحت  تابعیت طغرل قرار گرفت؛ اما در سال 452قمری طغرل، در جواب بی وفایی قریش به وی، به امیر بنی خفاجه - محمودبن اخرم- رقیب قریش  خلعت داد و حکم رانی بنی خفاجه را بر کوفه مسجل کرد و محمود را میراب فرات نمود. (ابن اثیر، 1387ق، ج8، ص 90)

بدین ترتیب قدرت و نفوذ قریش بر اثر اقدامات طغرل افول کرد. وی در سال 453قمری وفات یافت و پسرش مسلم با همراهی بزرگان بنی عُقَیل به قدرت رسید. (ابن اثیر، 1387ق، ج8، ص 91) مسلم (453-477ق) یکی از بزرگ ترین شخصیت های بنی عقیل بود که قلمروش را توسعه داد.

در سال 455قمری که طغرل وفات یافت و پیش از استقرار قدرت آلب ارسلان، دیوان خلافت، مسلم را به بغداد فراخواند. دیوان خلافت خشنودنامه ای برای وی فرستاد و او را به سوی خود جلب نمود. بدین ترتیب وی مطیع دستگاه خلافت گردید. (ابن اثیر، 1387ق، ج8، ص 94-95)

 بنی عُقَیل در تابعیت سلجوقیان و گسترش آن حکومت در شام

به همان  ترتیب که قریش  عقیلی در اواخر حکومتش از طغرل متابعت نمود، مسلم نیز از آلب ارسلان اطاعت کرد. بدین ترتیب آلب ارسلان در 458 قمری، انبار، هیت، سن، حربی و بوازیج را به اقطاع مسلم واگذار نمود. لذا وی به بغداد رفت و خلیفه القائم  عباسی نیز به او خلعت بخشید. (ابن اثیر، 1387ق، ج8، ص 104) او در سال 462قمری با صفیه، خواهر آلب ارسلان ازدواج نمود. (ابن اثیر، 1387ق، ج8، ص 107؛ ابن خلدون، 1408ق، ج 3، ص 385)

سلاجقه درصدد نبودند قبایل عرب از جمله حکومت بنی عقیل را از میان ببرند. سلاجقه تمایل چندانی برای سلطه مستقیم بر این قبیله نداشتند. از این رو، سیاست مدارا و سازش را در پیش گرفتند؛ اما خواهان تابعیت این حکومت بودند. ( باسورث، 1380، ص 145؛ ناجی الیاسری، 1390، ص 9)

از جمله اولین اقدامات مسلم پس از رسیدن به قدرت، رویارویی با فاطمیان بود. وی در سال 460قمری، در رحبه با قبیله بنی کلاب که مدافع فاطمیان بود، جنگید و آنان را شکست داد. مسلم با توجه  به این که رسماً به جنگ فاطمیان پرداخت، خلیفه عباسی برای این خوش خدمتی به وی خلعت بخشید. (ابن اثیر، 1387ق، ج8، ص 106) همان طور که پیش تر بیان گردید، پیش از این، پدرش قریش در رحبه در خدمت فاطمیان بود؛ اما در این  مرحله  زمانی، مسلم در خدمت سلجوقیان علیه فاطمیان بود.

مسلم هم چنین از ملکشاه سلجوقی اطاعت نمود و در زمان سلطنت وی، قلمرو خود را گسترش داد. گفتنی است، مسلم با حکومت بنی مرداس[27] برای به دست گرفتن شهرهای مهم در منطقه شام و جزیره در رقابت بودند. مسلم مناطق مختلف در شام را زیر سلطه خویش درآورد. چندین بار رحبه میان وی و محمودبن نصر مرداسی دست به دست شد. همان طور که بیان گردید، از سال 448قمری، حضور سیاسی موثر بنی عُقَیل در رحبه آغاز شد. پس از چندی، مسلم توانست حران، دیار ربیعه و مضر را به تصرف خویش درآورد. (ابن قلانسی،1908م، ص 106)

بدین ترتیب سیطره و قدرت وی در شام نیز گسترده گردید. می توان چنین گفت: پس  از آن  که بنی عُقَیل در تابعیت سلجوقیان قرار گرفتند، نفوذ و قدرت این حکومت هم بیش تر گردید. گفتنی است سیاست کلی بنی عقیل در جهت حفظ موجودیت سیاسی و گسترش قلمرو خویش، اتحاد با سلجوقیان بود.

ملکشاه پس از تثبیت جایگاه خود در ایران، متوجه شام گردید. وی قصد داشت تا طرح پدرش را در الحاق مصر به قلمرو سلجوقیان اجرا کند. بدین ترتیب تتش را برای امارت شام بر گزید. ملکشاه به امرای جزیره و شام از جمله مسلم بن قریش، امر کرد تا از تتش حمایت کنند. به دلیل اختلافات داخلی حکومت بنی مرداس، تتش در ابتدا موفق گردید امرای عرب بنی کلاب را علیه سابق بن محمود امیر بنی مرداس با خود همراه سازد. (ابن قلانسی، 1908م، ص 181؛ ابن عدیم، 1945م، ج1، ص 289)

مسلم از پیوستن بنی کلاب به سلجوقیان ناراضی بود؛ زیرا مسلم از قبیله عربی بنی عُقَیل بود و با بنی مرداس از قبیله بنی کلاب عرب خویشاوندی داشت. در نتیجه، این گرایش ها، به تشکیل اتحادیه عربی میان قبایل بنی کلاب و مسلم بن قریش  علیه سلجوقیان انجامید. سابق به بزرگان بنی کلاب چنین نامه نوشت:

من از سرزمین و عزت شما حمایت و دفاع می کنم و اگر این سرزمین به دست تتش بیفتد، حکومت عرب ها نابود می گردد و آنان تحقیر می شوند. (ابن عدیم، 1945م،  ج1، ص 290)

بدین ترتیب موضع تتش در برابر اتحادیه عربی تضعیف شد؛ زیرا وی بدون کمک عرب ها، قادر نبود بر حلب مسلط شود.

از این  رو، تتش با وجود دریافت کمک نظامی از ملکشاه، سپاهیانش در بیابان بِزاعه[28] توسط مسلم و سابق  مرداسی متفرق گردید و مجبور به عقب نشینی شد. (سبط ابن جوزی، 1351ق، ص 198؛ ابن قلانسی، 1908م، ص 183) بدین ترتیب حلب را به سوی دمشق ترک کرد و در سال 471قمری آن شهر را فتح نمود. (ابن قلانسی، 1908م، ص 182-183؛ ابن اثیر، 1387ق، ج8، ص 126) تسلط تتش بر دمشق، موجب شد تا افراد غارت زده توسط سپاه تتش، به مسلم پناه ببرند. (ابن عدیم، 1945م، ج1، ص 298-299) این مسأله نشان  از  این  دارد که دو قدرت مسلم و تتش در منطقه شام روبه روی یک دیگر قرار گرفتند.

با توجه به این که حکومت بنی مرداس و اهالی حلب، راضی به تحویل دادن حکومت حلب به ترکان نبودند، دست به دامان مسلم شدند. او در محاصره حلب، با تشکیل اتحادیه عربی، بنی مرداس را از دست تتش نجات داد. (ابن قلانسی، 1908م،  ص183؛ ابن عدیم، 1945م، ج1، ص 289-290) مسلم عرب بود و اهالی حلب به وی اعتماد داشتند؛  زیرا وی مانند بیش تر مردم حلب شیعه بود. در نتیجه سابق بن محمود مرداسی، موافقت خود را برای کناره گیری از حکومت اعلام نمود. (سبط ابن جوزی، 1351ق، ص 203)

در نتیجه این تصمیم گیری سیاسی، از طرفی تعدادی از بزرگان حلب از جمله حسن بن هبه الله  هاشمی معروف به «ابن حتیتی»، به موصل رفته، درخواست خود را بیان کردند. (ابن اثیر، 1387ق، ج8، ص 127) از طرف دیگر، سابق بن محمود نیز نامه ای به مسلم نوشت و کناره گیری خود را از قدرت چنین اعلام نمود:

تو شایسته تر برای حکومت از من هستی. زبان عربی باعث اتحاد ماست؛ پس اگر من خورنده هستم تو نیز هم غذای من شو! (سبط ابن جوزی، 1351ق، ص 203)

مسلم پیشنهاد امیر بنی مرداس را پذیرفت؛ اما به دلایلی، ترجیح داد قبل از رفتن به حلب، موافقت ملکشاه را برای جانشینی سابق به دست آورد. این دلایل عبارتند از:

1. مسلم می دانست توانایی مقابله با سلطان سلجوقی را ندارد.

2. ترس از این که پس از ترک موصل، ملکشاه شهر را تصرف کند و آن را به یکی از فرماندهانش دهد.

3. هراس از این که این اقدام وی باعث شود که تتش وی را به خروج از اراده سلطان متهم کند و به این بهانه به وی حمله ور شود.

از آن جا که خواهر آلب ارسلان، همسر مسلم بود، پسرعمه ملکشاه - پسر مسلم- نزد سلطان رفت تا موافقت وی را برای این امر به دست آورد. پسر مسلم پیشنهادهایی را در ازای پرداخت سالانه سیصدهزار دینار بیان کرد از جمله:

1. با حکومت مسلم بن قریش عقیلی بر شام و جزیره موافقت کند؛

2. مسلم از جانب سلطان سلجوقی حاکم و تابع وی باشد؛

3. سلطان از حمله به موصل جلوگیری کند. (سبط ابن جوزی، 1351ق، ص 203)

بدین ترتیب مسلم در شانزده ذی حجه 472قمری، با حمایت قبایل عرب از جمله بنی کلاب، بنی کلب و بنی نمیر به حلب رسید. سابق بن محمود در سپردن حکومت به مسلم موافق بود؛ اما برادرانش با این مسأله مخالف بودند. با توجه به اختلافات به وجودآمده در حلب، علی بن مقلدبن منقذ- امیر کفرطاب که عرب بود- میان مسلم و بنی مرداس میانجی گری کرد. لذا مسلم عقیلی در ربیع الاخر473قمری شهر را تحویل گرفت. (ابن عدیم، 1945م، ج2، ص 68) بدین ترتیب، حکومت بنی عقیل جایگزین حکومت بنی مرداس در حلب گردید و مسلم حاکم سرزمین های شمال شام، منطقه جزیره و بخش هایی از عراق عرب شد.[29]

بنی عُقَیل و سلجوقیان  شام در کشمکشی  پایدار

پس از آن  که مسلم در حلب مستقر گردید، در پی گسترش نفوذ خود در شام بود. بدین ترتیب وی علاوه  بر مطیع کردن دولت بنی مُنقذ در شَیزَر و دولت بنی نَمیر در حران(474ق)، در رها، انطاکیه و حمص نفوذ کرد. (ابن اثیر، 1387ق، ج8، ص 130) هم چنین ترکان را از اطراف حلب پراکنده نمود.[30] (ابن عدیم، 1945م، ج1، ص 307) در همین زمان تتش در دمشق مستقر بود. لذا با توسعه طلبی مسلم، جنگ و درگیری وی با تتش امری اجتناب ناپذیر بود. مسلم که توان مقابله با تتش را نداشت، به موصل رفت تا در آن جا نیرویی فراهم کند (ابن عدیم، 1945م، ج1، ص 308)

باتوجه به این احوال، هر کدام از آنان برای داشتن هم پیمانی تلاش می کردند. از آن  جا که مسلم شیعه بود و با دولت فاطمیان اشتراکاتی داشت، هدف مشترک آنان اخراج تتش از شام بود. از این  رو، در سال 475قمری میان مسلم با بدرالجمالی، وزیر فاطمیان پیمانی بسته شد، مبنی بر این که مسلم به محاصره دمشق بپردازد تا کمک فاطمیان به دمشق برسد. (ابن اثیر، 1387ق، ج8، ص 132)

از طرف  دیگر، بازماندگان بنی مرداس و امیر بنی منقذ از آن جا که از توسعه طلبی های مسلم به تنگ آمده بودند، با تتش هم پیمان شدند. (ابن اثیر، 1387ق، ج8، ص 133) بدین ترتیب تتش از اختلافات میان امرای عرب و تضعیف عصبیت عربی (میان امیر بنی عقیل، امیر بنی منقذ و بازماندگان بنی مرداس) استقبال نمود.

تتش به دلگرمی حمایت امرای عرب متمایل به وی، نیروهایش را به انطاکیه فرستاد و توانست مناطق غربی حلب را فتح کند. (ابن عدیم، 1945م، ج1، ص 308) از طرف دیگر امرای عرب، شهرهای حماه و معره را اشغال نمودند. با این اقدام متحدان، مسلم که در این زمان در موصل بود، به سرعت خود را به شمال شام رساند. با ورود او به شام، امرای عرب هر کدام به قلمرو خود بازگشتند تا در مقابل هجوم احتمالی مسلم از قلمرو خود دفاع کنند. از این  رو تتش، پس از جدایی امرای عرب از وی، در محرم 476قمری به دمشق بازگشت. (ابن اثیر، 1387ق، ج8، ص 133) گفتنی است، کشمکش های پایدار میان مسلمانان، پیامدهایی در پی داشت که مهم ترین آن ها، آسیب پذیری منطقه شام در برابر صلیبیان بود.

مسلم در پی اتحاد با فاطمیان، برای تلافی حمله تتش به شمال شام، در اواخر محرم 476قمری به محاصره دمشق پرداخت؛ اما ناگهان محاصره را رها کرد و به حلب بازگشت. (ابن عدیم، 1945م، ج1، ص 310؛ ابن خلدون، 1408ق، ج 4، ص 572) دلایل این عقب نشینی عبارتند از:

1. ناهماهنگی نیروهای عرب مانند قبایل کلاب، نمیر، طی، عُلَیم و کلب و هم چنین کردهای جزیره با مسلم بن قریش؛

2. قدرتمندتر بودن نیروهای ترک؛

3. مقاومت تتش و حملات غافل گیرانه وی علیه مسلم بن قریش[31] (ابن اثیر، 1387ق، ج8، ص 133)؛

4. عدم وفای به عهد فاطمیان برای فرستادن نیروی کمکی به مسلم[32] (ابن عدیم، 1945م، ج1، ص 309-310)؛

5. شورش مردم حران علیه مسلم که می خواستند شهر را به جُبق امیر ترکمانی سنی مذهب تحویل دهند.[33] (ابن اثیر، 1387ق، ج8، ص 133)

موقعیت مسلم پس از ترک محاصره دمشق و کمک نکردن فاطمیان، دچار تزلزل شد.[34] سلطان ملکشاه در سال 476قمری، درصدد بود تا مناطق غربی به ویژه جزیره، دیاربکر و شام را زیر سیطره مستقیم خود درآورد. (ابن اثیر، 1387ق، ج8، ص 133) اخبار این تصمیم ملکشاه، به اتحاد دو قدرت رقیب یعنی بنی عُقَیل و بنی مروان انجامید. بدین ترتیب ملکشاه در سال 477قمری، امیر ارتق بن اکسب، رهبر گروهی از ترکمانان را به جنگ متحدان فرستاد که مسلم شکست خورد. (ابن اثیر، 1387ق، ج8، ص 134-135)

اما شورش تکش برادر ملکشاه، در سال 477قمری،[35] مانع از اقدامات بیش تر سلطان در منطقه جزیره و شام شد. بدین جهت ملکشاه با وجود شکست خوردن مسلم، تصمیم گرفت پیش از رسیدگی به شورش تکش، با مسلم به توافق برسد؛ زیرا وی می توانست اوضاع جزیره و شام را آرام کند. (ابن اثیر، 1387ق، ج8، ص 135- 136) از این  رو، مسلم موفق گردید دولت بنی عُقَیل را از سقوط نجات دهد و هم چنان نماینده سلطان سلجوقی در شمال شام باقی ماند. گفتنی است، مسلم در طول دوران حکومتش، هیچ گاه سیادت سلجوقیان را از نظر دور نداشت. هم چنین رقابت میان بنی عُقَیل و تتش به نفع مسلم به پایان رسید.

 کشمکش قدرت میان بنی عُقَیل و سلجوقیان  روم

در این  برهه  زمانی، سلیمان بن قتلمش بن اسرائیل بن سلجوقی در آسیای  صغیر، موفق گردید قدرت و نفوذ خود را گسترش دهد. (حسینی، 1404ق، ص 72). وی علاوه بر این که در سال 471قمری شهر نیقیه را فتح کرد، به سمت جنوب متمایل گشت و موفق شد در سال 477قمری بر شهر انطاکیه مسلط شود. (ابن عبری،1992م، ص 118) سلیمان بعد از تصرف انطاکیه، نامه ای به ملکشاه نوشت و اظهار اطاعت کرد. (ابن اثیر، 1387ق، ج8، ص 136) بدین ترتیب هدف وی کسب رضایت سلطان سلجوقی بود تا مانع پیشروی اش به سمت شام نشود. در همین  اثنا، سلیمان موفق گردید تعدادی از شهرهای کیلیکیه[36] مثل طرطوس، ثوروس، اذنه، مصیصه و عین زربی را فتح کند. (ابن عبری، 1992م، ص 118؛ ابن اثیر، 1387ق، ج8، ص 136)

پس از تسلط سلیمان بر انطاکیه، درگیری با مسلم امری اجتناب ناپذیر بود. بدین ترتیب هر دو طرف مواضع خود را تقویت کردند. از این  رو سلیمان، نواحی حلب را فتح نمود. از طرف دیگر، مسلم، امیر ترکمان جُبُق و دیگر گروه های عربی را با خود همراه ساخت. (ابن اثیر، 1387ق، ج8، ص 137) سلیمان با همراهی گروهی از بنی کلاب، به سرزمین سَرمِین[37] و بِزاعه[38] حمله ور شد.

 در این  اثنا، مسلم از وی خواست تا خراج فیلاریت، حاکم انطاکیه را پرداخت کند؛ چون حاکم انطاکیه تابع مسلم بود.[39] (ابن عدیم، 1945م، ج1، ص 315-316) عدم پرداخت خراج، بهانه ای برای جنگ میان مسلم و سلیمان گردید. بنابراین نیروهای دو طرف در نزدیکی انطاکیه در سال 477قمری با هم درگیر شدند. نتیجه این نبرد پیروزی سلیمان و شکست و قتل مسلم بود. (ابن اثیر، 1387ق، ج8، ص 137) دلایل شکست مسلم را می توان چنین برشمرد:

1. آفتاب و اوضاع آب وهوایی سبب این شکست شد (ابن عدیم، 1945م، ج1، ص 317)؛

2. ترکمانان به رهبری جُبُق که هم پیمان مسلم بودند، به سلیمان پیوستند (ابن اثیر، 1387ق، ج8، ص 137)؛

3. قبایل عربی از گرد مسلم پراکنده شدند. بدین ترتیب پس از مسلم، حکومت بنی عقیل در حلب رو به ضعف نهاد.

گفتنی است، هم بستگی موجود در میان ترکمانان، موجب شد که در این موقعیت آنان با سلیمان هم پیمان شوند. از طرف دیگر، قبایل عربی چون مدتی بود که هم بستگی آن چنانی نداشتند، مسلم را رها کردند.

اوضاع حلب پس از مرگ مسلم متشنج شد (غزی، بی تا، ج3، ص 74) و در موصل ابراهیم (477-486ق) جانشین وی گردید؛ اما مردم حلب، امارت ابراهیم را نپذیرفتند. بدین ترتیب شریف حسن بن هبه الله معروف به ابن حتیتی حاکم حلب شد. (ابن عدیم،1945م، ج1، ص 318)

پس  از آن، منازعاتی در منطقه شام میان سلیمان و ابن حتیتی و تتش رخ داد. (ابن عدیم،1945م، ج1، ص 318؛ ابن اثیر، 1387ق، ج8، ص 140) هر سه نفر بر مواضع قدرت خود اصرار می ورزیدند تا این که به دعوت ابن حتیتی، ملکشاه به حلب تاخت.[40] (ابن عدیم، 1945م، ج1، ص 319) بدین ترتیب ملکشاه در 23شعبان 479قمری، بدون جنگ حلب را تسلیم خود نمود. (ابن قلانسی، 1908م، ص 195؛ ابن عدیم، 1945م، ج1، ص 325) می توان چنین بیان کرد که پس از قتل مسلم به عنوان نماینده ملکشاه در شام، موازنه قدرت به هم خورد و ملکشاه، ضرورت دید تا هر چه سریع تر شخصاً وارد منطقه شام گردد و به اوضاع سروسامان بخشد.

ملکشاه اوضاع منطقه شمالی شام را آرام کرد و از پرداختن به اوضاع جنوبی این منطقه خودداری نمود. وی هم چنین مناطق جنوبی شام را به تتش، و حلب، حماه، مَنبِج و لاذقیه را به آق سنقر[41] سپرد. (نویری،1975م، ج26، ص 324- 325؛ ابن اثیر، 1387ق، ج8، ص 141) انطاکیه را نیز به امیر یاغی سیان و رها را به بوزان داد. (ابن قلانسی، 1908م، ص 196)[42]

 فرجام بنی عقیل

همان طور که بیان گردید، ابراهیم بن قریش بن بَدران، امیر بنی عُقَیل، در موصل قدرت را به دست گرفت. پس  از آن  که ملکشاه بر اوضاع شام مسلط گردید، در سال 482قمری وی را به بغداد فراخواند تا به حساب وی رسیدگی کند. ملکشاه دستور داد ابراهیم تحت الحفظ با خود به سمرقند برده شود. هم چنین امر کرد فخرالدوله بن جُهیر[43] موصل را تحت فرمان خود بگیرد. (ابن اثیر، 1387ق، ج8، ص 167) ملکشاه، در این فاصله قلمرو محدودی از بنی عقیل - شهر بَلَد- را به عمه خود، همسر مسلم بن قریش، به اقطاع داد.

 پس از مرگ ملکشاه (سال 486ق) میان بازماندگان مسلم در موصل درگیری ایجاد شد. از یک  طرف میان صفیه و پسرش علی و از طرف دیگر محمد پسر دیگر مسلم جنگ درگرفت که صفیه و علی پیروز شدند. پس از این جریان، ابراهیم راهی موصل شد و موصل را از صفیه و علی پس گرفت. (ابن اثیر، 1387ق، ج8، ص 167)

زمانی که ابراهیم بر موصل مسلط گردید، توسعه طلبی تتش در منطقه جزیره آغاز شد و بر نصیبین غلبه یافت. تتش به ابراهیم پیام داد که خطبه را به نام وی بخواند و راه بغداد را بر وی هموار سازد. ابراهیم چنین نکرد و در سال 486قمری میان آن دو جنگی در مضیع حومه موصل- رخ داد. در این جنگ ابراهیم کشته شد. بدین ترتیب تتش حکومت آن جا را به علی بن مسلم عقیلی (486-489ق) واگذار نمود. (ابن خلدون، 1408ق، ج 3، ص 385ـ386؛ ابن اثیر، 1387ق، ج8، ص 167) سرانجام در سال 489قمری، کربوقا (کربغا)، سردار سلجوقی، به سوی موصل تاخت و علی بن مسلم که توان مقابله نداشت، به حله گریخت.[44]

بدین ترتیب کربوقا، موصل را به متصرفات دولت سلجوقی افزود. (ابن اثیر، 1387ق، ج8، ص 180) در نتیجه، امارت بنی عقیل بر موصل و نواحی اطراف آن پایان یافت؛ اما گروهی از ایشان در عانِه، حَدیثه و قلعه جَعْبَر، به حکومت خویش ادامه دادند. (ابن اثیر، 1387ق، ج8، ص 214)

 نتیجه

حکومت بنی عقیل ابتدا با تابعیت و خراج گذاری آل بویه تأسیس گردید. آنان کوشیدند تا از اطاعت آل بویه خارج شوند. حکومت آل بویه هم بر آن بود تا با یاری حکومت های محلی دیگر منطقه، بنی عقیل را به تابعیت دوباره خود درآورد؛ اما با حملات غزان به منطقه جزیره، امیر بنی عقیل و امیر آل بویه متوجه این خطر شدند و پس از این، تجاوزات جدی به قلمرو یک دیگر نداشتند. جالب توجه  این  است که حکومت بنی عقیل با حمایت دیگر قدرت های منطقه، موفق شد حمله غزان را دفع نماید.

با  توجه به شیعی  بودن بنی عقیل، تمایل آنان به حکومت فاطمیان امری طبیعی به نظر می رسید. پیش از استقرار حکومت سلجوقیان، چندین بار بنی عقیل تحت تابعیت فاطمیان قرار گرفتند که هر بار با عکس العمل خلیفه عباسی مواجه می شدند. در نیمه قرن  پنجم هجری، از یک طرف تلاش های داعیان فاطمی برای به اطاعت درآوردن بنی عقیل افزوده شد و از طرف دیگر، طغرل سلجوقی سعی داشت این حکومت را به اطاعت از خود وادار نماید.

تمایل امیر بنی عقیل در جهت اطاعت از فاطمیان بود و هر بار با عکس العمل شدید طغرل مواجه می شد و دوباره به اطاعت سلجوقیان در می آمد، اما پس از استقرار کامل سلجوقیان و شکست بساسیری، امیر بنی عقیل اطاعت کامل از سلجوقیان را پذیرفت و این تابعیت باعث گردید تا قدرت این حکومت تا شام گسترش یابد و حلب را به تصرف درآورد.

از یک  سو، تابعیت امیر بنی عقیل از سلطان بزرگ سلجوقی مطرح بود و از سوی  دیگر، امیر بنی عقیل مستقر در حلب با شاخه های دیگر سلجوقیان در منازعه بود. حکومت بنی عقیل در مواجهه با سلجوقیان شام پیروز بود؛ چون حمایت ملکشاه سلجوقی را در اختیار داشت و وی به عنوان نماینده ملکشاه در شام مطرح بود؛ اما امیر بنی عقیل در کشمکش با سلاجقه  روم شکست خورد. بدین ترتیب سیادت بنی عقیل در شمال شام به اتمام رسید.

در مجموع می توان گفت: سیاست و استراتژی کلی بنی عقیل در برابر قدرت های موجود در آن دوره زمانی، حفظ موجودیت سیاسی شان بوده است؛ اما اگر متغیر تشیع را در این سیاست و استراتژی بررسی نماییم، متوجه می شویم که با توجه به تمایل باطنی بنی عقیل به خلافت شیعی مذهب فاطمی، آنان در مقتضیات سیاسی و نظامی، مجبور شدند در کل برخلاف میل باطنی شان رفتار سیاسی داشته باشند. آنان هر زمان که فرصت لازم را به دست می آوردند، تمایلشان در رفتار سیاسی این حکومت نمود داشته است.

پی نوشت:

[16]. شهری بر دجله بالای تکریت. (حموی، 1339ق، ج3، ص 268)

[17]. قِرواش سرهای کشتگان غز را با کشتی به بغداد فرستاد. شعرای عرب چون ابن شِبل، او را به سبب این پیروزی مدح کرده اند.

[18]. از سالاران بزرگ بغداد که لقب «حاجب الحجاب» داشت.

[19]. جلال الدوله وزیر خود ابوقاسم بن ماکولای را که قصد زندانی کردن داشت، به قِرواش سپرد. قِرواش وزیر را در زندان هیت زندانی نمود. (ابن اثیر، 1387ق، ج8، ص 18)

[20]. قِرواش در فاصله زمانی سال های 437ـ440قمری، در منطقه جزیره از قدرت فراوانی برخوردار بود و موفق شد موازنه قوایی در منطقه تحت سیطره خود برقرار کند. از طرفی در سال 437قمری، وی چنان قدرتی داشت، که حکم ران اربل را -که میان اعضای آن خاندان اختلاف افتاده بود - منصوب کند. (ابن اثیر، 1387ق، ج8، ص 42) سلاربن موسی در سال 437قمری با برادرش عیسی بن موسی- حکم ران اِربل- دچار اختلاف شد و نزد قِرواش پناهنده گردید. پس از مدتی، عیسی به دست برادرزاده هایش کشته شد و قرواش همراه سلار به اربل رفت و آن جا را به دست سلار سپرد و خود به موصل بازگشت. (ابن اثیر، 1387ق، ج8، ص 42) از طرف دیگر، میان کُردان حمیدی و هذبانیه وساطت کرد؛ زیرا میان آنان درگیری ایجاد شده بود. (ابن اثیر، 1387ق، ج8، ص 49)

[21]. وی در پی زخمی که در جنگ با غزان برداشته بود، فوت کرد. او پیش از مرگ، قصد جنگ با ملک رحیم آخرین امیر آل بویه داشت.

[22]. هم چون بنی مرداس و بنی جراح در شام.

[23]. در اصطلاح علوم سیاسی، امروزه به عنوان حکومت های «Buffer» مطرح هستند.

[24]. قریش  عقیلی پس از این اقدام بر انبار مسلط گردید.

[25]. در کتاب دوله بنی عقیل فی الموصل نوشته معاضیدی درباره عباسیان نیز به طور مختصر بیان گردیده است.

[26]. طغرل به دلیل آن که سپاهیانش در بغداد به ستم گری دست می زدند، موجب ناراحتی خلیفه شد. خلیفه از ستم گری سپاهیان طغرل شکایت کرد و او فرمان برداری نمود و سپاهیانش را از بغداد خارج ساخت و به سوی موصل روانه شد. لذا نصیبین و نواحی اطراف موصل، در اختیار طغرل سلجوقی قرار گرفت. (ابن اثیر، 1387ق، ج8، ص 77-78)

[27]. بنی مرداس (414-472ق) در حلب حکومت داشته است.

[28]. محلی در شمال شام، در حدود چهل کیلومتری شرق حلب. (حموی، 1339ق، ج1، ص 603 و 811)

[29]. علاوه  بر آن، شهر بالِس به پسر مسلم داده شد.

[30]. مسلم در سرزمین های تپه أغدی و خانه لاها و کفرنبل اجازه حضور ترکان را نداد.

[31]. ابن اثیر در نوشته هایش، یکی از این حملات را توصیف می کند: «در بعضی از روزها، لشکر دمشق با مسلم بن قریش مبارزه می کردند و حملاتی صادقانه علیه لشکر او انجام می دادند و عرب ها ضعیف شدند و شکست خوردند و شرف الدوله جایگاه خود را تثبیت کرد و قدرت را به دست گرفت». (ابن اثیر،1387ق، ج8، ص 133)

[32]. در واقع بدرالجمالی، قدرت لازم را برای کمک به او نداشت. علاوه  بر این، او مشغول پرداختن به امور آشفته و ناآرام داخلی بود. ابن عدیم می نویسد که او از تمایل نیروهای عربی به سمت مسلم بن قریش می ترسید و از دادن کمک های مطلوب و مفید به او خودداری کرد. (ابن عدیم، 1945م، ج1، ص 309-310)

[33]. مسلم بن قریش که موفقیتی در محاصره دمشق به دست نیاورد، برای سرکوبی شورش حران راهی شد. وی در مسیر خود به حران، در حمص با خلف بن ملاعب سازش کرد و رفنیه، سلیمه و حمص را به وی داد. هم چنین با شبیب بن محمود مرداسی صلح کرد و حماه را در اختیار او قرار داد. (ابن عدیم، 1945م، ج1، ص 310-311) سپس در سال 476قمری به حران رسید. پس از چند زد و خورد با ترکان، موفق گردید، شورش را سرکوب نماید. (ابن عدیم، 1945م، ج1، ص 311)

[34]. در همین  برهه  زمانی، ترکان سلجوقی، موج تازه ای از مهاجرت های خود را به سوی غرب آسیا به ویژه شام شروع کرده بودند. گروه ترکان به رهبری جُبُق و اُرتق بن أکسب وارد شام شدند.

[35]. برای اطلاعات بیش تر درباره حملات ملکشاه به شرق قلمرو اسلامی به ویژه ماوراءالنهر و جنگ با قراخانیان، به کتاب قراخانیان (بنیان گذاران نخستین سلسله ترک مسلمان در فرارود) از سیدابوالقاسم فروزانی مراجعه نمایید.

[36]. جنوب شبه جزیره آناتولی است

[37]. شهری مشهور از توابع حلب و به نام سَرمِین بن یفز بن سام بن نوح بدین خوانده شده است. این شهر بین قنّسرین و معره النعمان است و از هر یک شش فرسنگ فاصله دارد. (ناصرخسرو، 1370، ص 247؛ حموی، 1339ق، ج3، ص 215)

[38]. محلی در شمال شام، در حدود چهل کیلومتری شرق حلب. (حموی، 1339ق، ج1، ص 603 و 811)

[39]. هدف مسلم، تنها بهانه ای برای آغاز جنگ و اخراج سلیمان  از منطقه بود و سلیمان  به او جواب داد که شعارش اطاعت از سلطان است، به دلیل اقامه خطبه برای او در کشورش و ضرب سکه به اسم او؛ اما پولی که فیلاریت به او پرداخت می کند جزیه یارانش است؛ ولی خود او مؤمن است و جزیه به او تعلق نمی گیرد. (ابن اثیر، 1387ق، ج8، ص 136)

[40]. سخن از منازعات میان سلیمان ، تتش و ابن حتیتی در این مقال نمی گنجد.

[41]. قسیم الدوله آق سنقر، جد نورالدین زنگی.

[42]. از جمله نتایج حمله ملکشاه به شام، همان طور که در زمان آلب ارسلان اتفاق افتاد، خطبه خوانی در مکه به نام سلجوقیان بود؛ اما پس از مرگ آلب ارسلان، مستنصر موفق شد امیر مکه را متقاعد کند تا خطبه را به نام فاطمیان بخواند. بنابراین با موفقیت دوباره سلجوقیان در زمان ملکشاه در شام، امیر مکه بار دیگر تغییر موضع داد و نام خلیفه فاطمی را از خطبه انداخت و خطبه را به نام خلیفه عباسی و ملکشاه خواند. (ابن خلدون، 1408ق، ج4، ص 32)

[43]. فخرالدوله  ابونصر محمدبن محمدبن جهیر(398-483ق) وزارت حکومت های بنی عقیل، بنی مرداس و خلفای عباسی را بر عهده داشت. وی به خدمت ملکشاه سلجوقی درآمد و پس از آن سلطان سلجوقی، حکومت دیاربکر و موصل را به وی سپرد.

[44]. کربوقا برادر دیگر علی، محمد بن مسلم عقیلی را به قتل رساند.

مراجع

ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، بیروت: دارالکتاب العربی، 1387ق / 1967م.
ابن تغری بردی، النجوم الزاهره فی  ملوک مصر و القاهره، قاهره: وزاره الثقافه و الارشاد القومی، 1383ق/ 1963م.
ابن جبیر، ابوالحسین محمد، الرحله، بیروت: دارصادر، 1958م.
ابن حزم  اندلسی، جمهره  انساب  العرب، تحقیق عبدالسلام  محمد هارون، قاهره: دارالمعارف، 1962م.
ابن خلکان، ابوالعباس  شمس الدین احمد، وفیات الاعیان و انباء ابناءالزمان، تحقیق: محمدمحیی الدین  عبدالحمید، قاهره: بی جا، 1948م.
ابن عبری، ابوالفرج، تاریخ الزمان، ترجمه اسحاق  ارمله، بیروت: دارالمشرق، 1992م.
ابن عدیم، کمال الدین  ابوالقاسم  عمربن احمد، زبده الحلب  فی کتاب  حلب، تحقیق سامی دهّان، دمشق: معهدالفرنسی، 1945م.
ابن قلانسی، ابویعلی  حمزه، ذیل  تاریخ  دمشق، تحقیق آمدروز. بیروت: المکتبه  الکاتولیکیه، 1908م.
ابن خلدون، عبدالرحمان، تاریخ ابن خلدون المسمی دیوان المبتدا و الخبر فی تاریخ العرب و البربر و من عاصرهم من ذوی السلطان الاکبر، بیروت: چاپ خلیل شحاده و سهیل زکار، 1408ق/1988م.
ابوالفداء، اسماعیل بن علی، تقویم البلدان، ترجمه عبدالمحمد آیتی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1349.
ـــــــــــــــــــــــ ، المختصر فی اخبار  البشر: تاریخ  ابوالفداء، بیروت: 1375ق/ 1956م.
اصفهانی، ابوالفرج، الاغانی، مصر: دارالکتب المصریه، 1345ق/ 1927م.
باسورث، کمبریج (از آمدن سلجوقیان تا فروپاشی دولت ایلخانان)، ج 5، ترجمه حسن انوشه، تهران: امیرکبیر، 1380.
حسینی، صدرالدین، اخبار الدوله السلجوقیه، تصحیح محمد اقبال، بیروت: بی جا، 1404ق.
حموی، یاقوت، معجم البلدان، بیروت: داراحیاء الثرات العربی، 1339ق.
ـــــــــــــــــــــــ ، معجم الادباء، قاهره: بی نا، 1907م.
الروذراوری، ابوالشجاع  محمدبن حسین، ذیل کتاب تجارب الامم، حققه و قدم له ابوالقاسم  امامی. تهران: دارسروش للطباعه و النشر، 1379.
زکی بیگ، محمدامین، زبده  تاریخ کرد و کردستان، ترجمه یدالله روشن اردلان، تهران: توس، 1381.
سبط ابن جوزی، ابوالمظفر، مرآه الزمان فی تاریخ الاعیان، حیدرآباد دکن: 1351ق.
غزی، کامل بن حسین، نهر الذهب فی تاریخ الحلب، حلب: المطبعه المارونیه، بی تا.
فروزانی، سیدابوالقاسم، قراخانیان، بنیان گذاران نخستین سلسله ترک مسلمان در فرارود (آسیای میانه)، تهران: سمت، 1389.
قلقشندی، ابوالعباس  احمدبن علی، مآثرالأنافه فی معالم الخلافه، تحقیق عبدالستاراحمد فرّاج. کویت:  بی جا،  1964م.
قلقشندی، احمدبن علی، نهایه الارب فی معرفه انساب العرب، بیروت: دارالکتب العلمیه، بی تا.
مقریزی، احمد بن علی، اتعاظ الحنفاء بأخبارالائمه الفاطمیین الخلفاء، قاهره: لجنه التالیف و النشر و دارالکتب المصریه، 1378ق/ 1967م.
معاضیدی، خاشع، دوله بنی عقیل فی الموصل، بغداد: مطبعه شفیق، 1968م.
مؤید شیرازی، المؤید فی الدین هبه الله، سیره موید فی الدین داعی الدعاه، تحقیق محمدکامل حسین. قاهره: بی نا، 1949م.
ناصرخسرو قبادیانی، سفرنامه ناصرخسرو قبادیانی، به کوشش محمد دبیر سیاقی. تهران: زوار، 1370.
ناجی الیاسری، عبدالجبار، مَزیدیان (پژوهشی درباره اوضاع سیاسی و فرهنگی امیرنشین مزیدی اسدی در حله)، ترجمه عبدالحسین بینش، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1390.

نویری، نهایه الارب فی فنون الادب، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره: المکتبه العربیه، 1395ق/ 1975م.

نویسندگان:

لیدا مودت: استادیار گروه تاریخ دانشگاه شهید چمران اهواز

 جواد موسوی دالینی: استادیار گروه تاریخ دانشگاه شیراز

فصلنامه شیعه شناسی شماره 55

انتهای متن/

این خبر را به اشتراک بگذارید


اجرای نمایش «فعل» در رشت رد پایِ شجاع در گل‌های خورده پرسپولیس بدافزاری در قالب فیلترشکن ناراحتی گسترش‌فولاد از داوری مسخره است! انتقام به سبک آرسن ونگر/ الکسیس سانچز به تیم جوانان آرسنال تبعید شد بهره برداری از مجتمع مسکونی ناجا واردات بی رویه کالاها بدون توجه به تولید داخل انجام می‌شود تاکید فرانسه بر لزوم اجرای برجام تخلیه اداره پست شهر سالزبری انگلستان در پی کشف بسته مشکوک قرآن و نهج‌البلاغه دو منبع عظیم فکری انقلاب اسلامی است افشای مکالمات افسر اطلاعاتی، به برکناری رئیس اطلاعات مصر منجر شد استان بوشهر پایتخت ضداستعماری ایران انتخاب شد برنامه جهانی غذا: ارئه کمک غذایی به 700 هزار آواره روهینگیایی ساغلام در فرودگاه استانبول برای سفر به تبریز +عکس انفجار مهیب در شهر گیلانغرب زلزله استان فارس را لرزاند تساوی الخور در غیاب سروش رفیعی عکس/ ویژه‌ترین تماشاگر دیدار پرسپولیس و گسترش فولاد شهاب سنگی که آمریکا را لرزاند! +عکس زن جوان پس از 2 تصادف وحشتناک از مرگ گریخت! +عکس پیام خانواده پلاسکویی‌ها به خانواده سانچی‌ها اوبامیانگ از فهرست دورتموند برای دیدار با هرتابرلین خط خورد سفر آتی تیلرسون به اروپا با موضوع ایران هواداران بازداشت شده تراکتورسازی آزاد شدند زمین لرزه 4.3 ریشتری دهرم را لرزاند عذرخواهی رژیم صهیونیستی از اردن دولت حاضر نشد شبکه ملی اینترنت را سراسری کند شفر: نمی‌خواهم مثل پرسپولیس به الهلال ببازم/ فردا رحمتی گلر است وزیر اطلاعات: زندگی با ذلت در کنار ستمگران را نمی‌پذیریم صحبت‌های برانکو پس از فرار از شکست شدت طوفانی که در هلند جان 3 نفر راگرفت صائب عریقات خواستار حمایت اروپا از سازمان «آنروا» شد انفجار مهیب لوله گاز در گیلانغرب خجالت‌آور همچون فوتبال ایران کمتر از نصف گلزارهای شهدای خراسان رضوی ساماندهی شده‌اند دانشگاه اردکان با کمبود فضای آموزشی مواجه است تاکید نماینده هلند بر لزوم پایبندی همه طرف‌ها به برجام یادداشت اینستاگرامی شهردار تهران در آستانه سالگرد پلاسکو پرواز یک گاو بر اثر طوفان در آلمان/عکس ترامپ: هزینه ساخت دیوار مرزی مستقیم یا غیرمستقیم توسط مکزیک پرداخت می‌شود الاهلی خواهان مشخص‌شدن محل بازی با تراکتورسازی دهرم لرزید مروری بر هفته هجدهم بوندسلیگا +فیلم آب شرب به روستاهای شهرستان کارون می‌رود چین: اجرای برجام باید تداوم یابد مخالفت آمریکا با تعویق انتخابات عراق ترامپ: دمکرات‌ها به دنبال تعطیلی دولت هستند دستاوردهای انقلاب اسلامی به نسل آینده منتقل شود
انفجار گاز در شهرک امام حسین (ع) اسلامشهر + تصاویر نسخه کامل نماهنگ "منم باید برم" با صدای سید رضا نریمانی و میلاد هارونی + فیلم عناوین روزنامه‌های ورزشی 28 دی 96/ فوتبال انتحاری در دستور کار استقلال! +تصاویر زلزله در جوادآباد ورامین/ زمین لرزه مربوط به گسل پیشوا است انفجار لوله گاز در شهرک امام حسین (ع) اسلامشهر؛ 6 نفر مصدوم شدند اعتراف به قتل دو عتیقه‌فروش بعد از 14 ماه انفجار گاز در اسلامشهر 12 مصدوم برجا گذاشت صداهای شنیده شده در سومار، مرتبط با زلزله‌های اخیر است ماجرای برداشتن اشتباهی کلیه یک مقام سیاسی مبلغ سعودی ترور شد شایعه تقلب در امتحان کار سرپرست فرمانداری را به استعفا کشاند واکنش‌آیت الله‌علم الهدی‌به اتهام‌دخالت‌دراغتشاشات انفجار چند خانه در اسلامشهر 12 نفر را مصدوم کرد مراسم ترحیم شهید حسین جهانی و همسر شهیده‌اش در اردبیل برگزار می‌شود انفجار در اسلامشهر/ اصابت دستگاه حفاری آب به لوله گاز به 50 خانه آسیب زد گل زیبای مهاجم جدید استقلال در لیگ رومانی + فیلم کارت زرد جریمه شادی جنجالی رادوشویچ (گزارش تصویری) استاندار خوزستان با استعفای فرماندار ویژه دزفول موافقت کرد واکنش تند علی دایی به سوال یک خبرنگار مناظره صریح مدافعان و منتقدان برجام در برنامه ثریا/4 فیلم کوتاه اوباما به صحنه سیاست باز می‌گردد خلاصه بازی اسپانیول 1-0 بارسلونا حذف رانت خودروها با فروش خیابان‌ها! / گزارشی از اما و اگرهای «طرح جدید ترافیک شهر تهران» چرا بازار عراق دستِ ایران نیست؟ عکس/ تودیع و معارفه فرمانده سپاه عاشورا طوفان پرقدرت در هلند/ فیلم واکنش احسان علیخانی به شوخی‌های یک سریال انفجار گاز در شهرک امام حسین (ع) اسلامشهر تصاویر/ آیین تودیع و معارفه فرمانده سپاه «عاشورا» استان آذربایجان شرقی صفحه اول روزنامه‌های پنج شنبه 28 دی همه چیز در مورد بازیکن پرتغالی جدید استقلال مراسم یادبود جانباختگان سانحه کشتی سانچی کاش آن نادان بجای پرچم ایران من را 10 بار آتش می‌زد/ هجمه‌های نادانان در داخل و خارج به رئیس قوه قضائیه بخاطر دفاع ایشان از نظام است رزومه بازیکن پرتغالی جدید استقلال ماجرای امتحان دادن فرماندار دزفول! صداهای عجیب از دل زمین در سومار مرتبط با زلزله است؟ گسل پیشوا از قبل فعال بوده است بیانیه صالحی امیری در خصوص شبهات مطرح شده قرار گرفتن نام رئیس قوه قضائیه در فهرست تحریمی آمریکا یک افتخار است/ در بُعد بیرونی مقتدریم و همه توطئه‌های دشمنان را شکست داده‌ایم صفحه نخست روزنامه‌های ورزشی 28 دی ماه خلاصه بازی ذوب آهن 2-1 صنعت نفت آبادان سرپرست فرمانداری دزفول استعفا داد زلزله جوادآباد مربوط به گسل پیشوا است صداهای شنیده شده در سومار، مرتبط با زلزله‌های اخیر است مراسم تودیع و معارفه فرمانده جدید سپاه عاشورا برگزار شد بعداز ظهر امروز؛ مراسم ترحیم شهید میلاد عنایتی افسر سوم کشتی نفت کش سانچی برگزار می‌شود رئیس سازمان پدافند غیرعامل: تلگرام دنبال براندازی نظام بود / نرم‌افزارهای موبایل 16 مورد اطلاعات ما را بیگانگان می‌دهند ملت فلسطین مواضع ثابت و ارزشمند ایران در مسئله قدس را می‌ستاید/انتفاضه خروشان مردمی راه خنثی‌کردن توطئه جاری علیه قدس پورموسوی: چرا داور تهرانی مقابل تیم تهرانی برای ما قضاوت کند؟ / عادت داریم در سختی‌ها نتیجه بگیریم مذاکره با سپاه برای پرواز هواپیمای باروری ابر

تمام فرآیند جمع آوری اخبار به صورت خودکار انجام می گیرد. مسئولیت صحت محتوای این خبر بر عهده خبرگزاری منبع و منتشر کننده آن است.با این وجود در صورتی که به محتوای این خبر اعتراض دارید می توانید از طریقاین لینک ما را مطلع کنید.
message
near_me