۰۲:۲۰
منبع: فردا
دسته: فرهنگی
کد خبر: 18296195
حکمت‌هایی برای زندگی بهتراز امام جواد (ع)
حکمت‌هایی برای زندگی بهتراز امام جواد (ع)
در مطلب حاضر نویسنده با نقل و شرح احادیثی حکیمانه از امام جواد (ع)، گوشه‌ای از سبک زندگی آن حضرت را برای الگوبرداری شیعیان تبیین کرده است.
به اشتراک بگذارید:
روزنامه کیهان: در مطلب حاضر نویسنده با نقل و شرح احادیثی حکیمانه از امام جواد (ع)، گوشه‌ای از سبک زندگی آن حضرت را برای الگوبرداری شیعیان تبیین کرده است. خداوند در آیات قرآن بیان می‌کند که پیامبران و اولیای الهی حکیم بوده و مامورند تا حکمت‌های الهی را به مردم برسانند و آنان را تعلیم دهند تا در زندگی، رفتاری را در پیش گیرند که آنان را به سعادت برساند. (بقره، آیات 129 و 151؛ آل عمران، آیه 164؛ جمعه، آیه (2) سخنان حکمیانه به سخنانی گفته می‌شود که علم و عمل انسان را کامل کرده و آداب و رفتارهای هنجاری و پسندیده را می‌آموزد و منکرات و زشتی‌ها را برای مردم روشن می‌کند. بسیاری از سخنان پیشوایان دین سخنان حکمیانه‌ای است که راه و رسم زندگی را به آدمی می‌آموزد. این سخنان به انسان می‌آموزد چگونه با خود و خدا و خلق تعامل داشته باشد. از جمله این حکمت‌ها می‌توان به این سخن امام جواد (ع) اشاره کرد که فرمود: اَلدّینُ عِزٌّ وَالْعِلمُ کَنزٌ وَالصَّمْتُ نُورٌ وَغایَةُ الزُّهدِ ألوَرَعُ وَلاهَدْمَ لِلدّینِ مِثْلُ الْبِدَعَ وَلااَفسَدَ لِلرَّجُلِ مِنَ الطَّمَعِ وَبِالرّاعی تَصْلِحُ الرَّعِیَّهًْ وَبِالدُّعاءِ تُصْرَفُ الْبَلِیَّهًْ؛ دین سرفرازی است و دانش، گنج است و سکوت نوری است و نهایت زهد پاکدامنی است و هیچ چیز مثل بدعت دین را از بین نمی‌برد و هیچ چیز مثل طمع مرد را تباه نمی‌کند و به واسطه رؤساء مردم هم اصلاح می‌شوند و بلا به وسیله دعا بر طرف می‌گردد. (الفصول المهمة 274/275؛ مسند امام جواد، ص. 246) بر اساس این سخن حکمیانه عزت انسان در دین و دینداری است و انسان اگر عزتی را می‌خواهد باید به دین و شریعت اسلام تکیه کند و اگر بخواهد ثروتی را برای خود بیندوزد علم و دانش بیاموزد و اگر می‌خواهد دلش به نور حقیقت روشن شود، خاموشی را در پیش گیرد و جهت فکر و روح خویش را در مسیر کمالات قرار داده و از هیاهوی درون و بیرون، خودش را برهاند. این‌ها جنبه‌های اثباتی است و، اما در جنبه نفی نیز می‌بایست دل را از تعلقات به دنیا رها ساخته و از هر گونه بدعت آفرینی پرهیز کند و چیزی که جزو دین نیست به عنوان دین نگوید و انجام ندهد و از نظر اخلاقی نیز گرفتار طمع و حرص نشود. امام جواد همچنین در جایی دیگر در بیان برخی دیگر از حکمت‌های الهی سفارش‌هایی دارد که بسیار راهگشا است. مردی از امام جواد (ع) درخواست سفارش و موعظه‌ای کرد، حضرت فرمود: تَوَسَّدِ الصَّبْرَ وَاعْتَنِقِ الْفَقْرَ وَارْفَضِ الشَّهَواتِ وَخالِفِ الهَوی وَاعْلَمْ أنَّکَ لَنْ تَخْلُو مِنْ عَیْنِ اللّهِ فَانْظُرْ کَیْفَ تَکُونَ؛ صبر را بالش خودساز، فقر را در آغوش بگیر، لذتها را رها کن، با هوس مخالفت کن و بدان که هرگز از دید خداوند بیرون نیستی، پس آنگاه ببین در چه حالتی هستی. (تحف العقول، ص. 726) آن حضرت همچنین می‌فرماید: ثَلاثٌ یَبْلُغْنَ بِالْعَبْدِ رِضْوانَ اللّهِ تَعالی: کِثْرَةُ الاْءسْتِغفارِ وَلِینُ الْجانِبِ وَکَثْرةُ الصَّدَقَةِ. وَثَلاثٌ مَنْ کُنَّ فیهِ لَمْ یَنْدَمْ: تَرْکُ الْعَجَلهًْ وَالمْشَوَرَهًْ وَالتَّوَکُّلِ عَلیَ اللّهِ عِنْدَ الْعَزْمِ؛ سه چیز است که اگر در کسی باشد سبب خوشنودی خداست: 1. زیاد استغفار کردن؛ 2. تواضع و نرمخویی؛ 3. زیاد صدقه دادن؛ و سه چیز است که هرکس دارا باشد پشیمان نمی‌شود: 1 پرهیز از عجله؛ 2. مشورت در کارها؛ 3. توکل بر خدا وقتی تصمیم به انجام کاری گرفت. (الفصول المهمه 274/275) امام جواد (ع) توصیه‌های بسیار دیگری نیز دارد. از جمله ایشان فرموده است: لاتُعاجِلُوا الْأمْرَ قَبْلَ بُلُوغِهِ فَتَنْدَمُوا وَلایَطُولَنَّ عَلَیْکُمُ الْأمَدُ فَتَقْسُو قُلُوبُکمْ وَارْحَمُوا ضُعَفاءَکُمْ وَاطْلُبُوا مِنَ اللّهِ الرَّحْمَهًْ بِالرَّحْمَهًْ فیهمْ؛ در هیچ کاری قبل از آنکه وقتش برسد عجله نکنید که پشیمان خواهید شد و زمان انجام آن طولانی نشود که سنگدل خواهید شد و به ضعیفان رحم کنید، و با این کار رحمت خدا را به دست آورید؛ یعنی اگر به افراد ناتوان رحم کردید، خداوند به شما رحم خواهد کرد. (الفصول المهمة 274/275) همچنین آن حضرت (ع) اطمینان بدون آزمایش نسبت به‌اشخاص را نادرست دانسته و می‌فرماید: مَنْ انْقادَ اِلی الطُّمَأْنینَهًْ قَبْلَ الْخُبْرَه ًْ فَقَدْ عَرَّضَ نَفْسَهُ لِلْهَلَکَهًْ وَالْعاقِبَهًْ الْمُتِعْبَهًْ؛ هر کس قبل از آزمایش نسبت به چیزی اطمینان پیدا کند (بدون آگاهی اعتماد کند) خودش را در معرض نابودی و عاقبتی دردناک قرار داده است. (بحارالانوار، ج. 71، ص. 340) بسیاری از مردم بدون اینکه آزمایشی کنند به افراد اطمینان می‌کنند که کارهایی را به آنان می‌سپارند یا وام و قرضی می‌دهند که دیگر نمی‌توانند باز پس گیرند و پشیمان می‌شوند که سودی ندارد. خداوند می‌فرماید اگر می‌خواهی کاری را به کسی بسپاری نخست او را بیازما و ببین چگونه است و بعد مسئولیتی را به او بسپار. (نساء، آیه 6) همدلی در حکم همراهی براساس آموزه‌های قرآنی همدلی انسان‌ها نسبت به کاری به معنای همراهی و مشارکت در آن کار است؛ حال اگر آن کار خیر باشد ثواب خیر برای همه آن‌ها نوشته می‌شود و اگر کار شر باشد آثار شر آن کار برای آن‌ها نیز خواهد بود. بطور مثال در جریان کشتن شتر صالح با آنکه تنها یک نفرشتررا پی کرد وکشت، ولی همه قوم به سبب همدلی و راضی بودن به این کارمجازات و عقوبت شدند. (شمس، آیات 10 تا آخر) حتی از آیات قرآن به دست می‌آید که گاه سکوت می‌تواند نوعی همدلی حساب شود چنانکه برخی از اصحاب سبت به سبب سکوت به عنوان همدل شناخته شده و گرفتار همان عذابی شدند که ماهیگیران بدان مبتلا شدند. (اعراف، آیات 165 تا 167) امام محمد تقی (ع) در این باره هشدار می‌دهد و می‌فرماید: مَنْ شَهِدَ أمْرا فَکَرِهَهُ کانَ کَمَنْ غابَ عَنْهُ ومَنْ غابَ عَنْ اَمرٍ فَرَضِیَهُ کانَ کَمَنْ شَهِدَهُ؛ هرکس در کاری شرکت داشته باشد، ولی از آن کار ناراضی باشد مثل کسی است که در آن کار دست ندارد، و آن که غایب باشد و راضی، مانند کسی است که در آن کار شریک است. (تحف العقول، ص. 726) آن حضرت براساس این قاعده درباره شرکت در زشتی‌ها فرموده است: مَنِ اسْتَحْسَنَ قَبیحا کانَ شَریکا فیهِ؛ هر کس کار زشتی را نیکو بداند، او هم در آن کار شریک است. (الفصول المهمه 274/275) همچنین شخص اگر امانتدار باشد، ولی این امانتداری برای اهل خیانت باشد خود شخص نیز خائن خواهد بود و باید گفت که چنین شخصی در عمل خائن است هر چند که به ظاهر امین است؛ زیرا همدلی با اهل خیانت داشته و امین آنان به شمار می‌رود. امام جواد فرمود: کَفی بِالْمَرْءِ خِیانَهًْ أنَ یَکُونَ أمینا لِلْخَوَنَهًْ؛ در خائن بودن شخص همین بس که امین خیانتکاران باشد، کسی که امین خیانتکاران باشد، خود خائن است. (بحارالانوار، ج. 75، ص. 380) مومن باید همدل با اهل بیت (ع) باشد و اطاعت آنان را با همدلی نشان دهد تا خداوند او را در زمره همراهان حساب کند. این همدلی با مودت که در آیات قرآن بیان شده موجب می‌شود تا انسان در دنیا و آخرت همراه آنان شود. امام جواد (ع) به یکی از دوستان خود نوشت: اَمّا هذِهِ الدُّنیا فَإنّا فی‌ها مُغْتَرِقُونَ وَلکِنْ مَنْ کانَ هَواهُ هَوی صاحِبِهِ ودانَ بِدینِهِ فَهُوَ مَعَهُ حَیْثُ کانَ، وَالاْخِرَهًْ هِیَ دارُالقَرارِ؛ ما همه در این دنیا با هم آشناییم و با هم زندگی می‌کنیم ولی هرکس با دوستش همفکر باشد و از مکتب و مرام او پیروی کند، هرجا برود با اوست و خانه همیشگی، آخرت است؛ یعنی اگر با ما همفکر باشی و از ما پیروی کنی همیشه با مایی حتی در آخرت. (تحف العقول، ص. 726) انسان مومن همان طوری که نباید با دیگران در کارهای زشت همدلی داشته باشد؛ همچنین باید دوستان خوب انتخاب کند و از دوستان ناباب پرهیز کند تا گرفتار آثار زشت بدکاری آنان نشود. امام جواد (ع) در این باره هشدار داده و فرموده است: إیّاکَ وَ مُصاحَبَهًْ الشَّریرِ فَاِنَّهُ کَالسَّیْفِ یَحْسُنُ مَنْظَرُهُ ویَقْبَحُ اَثَرُهُ؛ از رفاقت با تبهکارو شرور بپرهیز که مانند شمشیر، ظاهری خوب واثری زشت دارد. (بحار، ج. 17، ص. 214) پس دوست خوب و دوست بد آثار خوب و بدی را در زندگی انسان بجا می‌گذارد که سعادت و شقاوت ابدی یکی از آنهاست. البته دوست شناسی و دشمن شناسی کار خیلی سختی است؛ زیرا به سادگی نمی‌توان دوست و دشمن را از هم بازشناخت مگر به آزمایش و گذر روزگار. برخی از افراد، به ظاهر دوست و در عمل دشمن ما هستند؛ زیرا حقیقت تلخ را نمی‌گویند و دروغ شیرین را می‌گویند و این گونه با فریب کاری ما را گرفتار شقاوت و بدبختی در دنیا و آخرت می‌کنند. امام جواد (ع) فرموده است: قَد عاداکَ مَنْ سَتَرَ عَنْکَ الرُّشْدَ اتّباعا لِما تَهْواهُ؛ کسی که به دلخواه تو راه‌های رشد و ترقّی را از تو پنهان می‌کند، با تو دشمنی کرده است؛ یعنی اگر با تو دوست باشد راه‌های خیر و صلاح را به تو نشان خواهد داد. (بحار الانوار، ج. 78، ص. 364) عزّت نفس و نومیدی از غیرخدا انسان باید عزت نفس داشته باشد و نفس خویش را عزیز و گرامی دارد. اگر کسی خودش را ذلیل در برابر غیرخدا کند و برای هر کاری دست نیاز به سوی غیرخدا دراز کند خودش را خوار و ذلیل کرده و عزت خویش را نابود ساخته است. در آموزه‌های اسلامی بر قناعت تاکید شده تا انسان عزت نفس خویش را حفظ کند و نیازها او را خوار و ذلیل نسازد. امام جواد (ع) می‌فرماید: عِزُّ الْمُؤمِنِ، غِناهُ عَنِ النّاسِ؛ عزّت مؤمن در بی نیازی اواز مردم است؛ یعنی خود را نیازمند خدا بداند. (بحارالانوار، ج. 75، ص. 109) پس انسان مومن باید در زندگی اهل قناعت باشد و عزت نفس خویش را به باد ندهد. امیدواری به دیگران بدترین خواری و خفت را به دنبال دارد؛ بویژه آنکه انسان دست طلب و نیاز به سوی انسان‌های بدکار دراز کند و امید به آنان ببندد. امام جواد (ع) در این باره نیز فرموده است: مَنْ أمِلَ فاجِرا کانَ اَدْنی عُقُوبَتِهِ الْحِرْمانُ؛ هر کس به انسان بدکاری امید داشته باشد، کمترین عقوبت او محرومیت و نرسیدن به آرزوی خود است. (الفصول المهمة 274/275؛ مسند امام جواد، ص. 248) پرهیز از جهل و جهالت و جاهل انسان باید همواره بر مدار عقل و علم عمل کند. پس باید خردورزی کند و براساس علم و دانش عمل کند. انسان اگر کاری را بی‌عقل و بی‌علم انجام دهد آن کار را تباه می‌کند. برای همین در آیات قرآن بر ضرورت خردورزی و تعقل از یک سو و تخصص در کار از نظر علمی از سوی دیگر تاکید شده است. امام جواد (ع) نیز می‌فرماید: مَنْ عَمِلَ عَلی غَیْرِ عِلْمٍ ما یُفْسِدُ اَکْثَرَ مِمّا یُصْلِحْ؛ هر کس بدون آگاهی کار کند، بیش از آنکه درست کند، خراب می‌کند. (بحارالانوار، ج. 78، ص. 346) اصولا جاهل چه عقلی و چه علمی هر کار و سخنی می‌گوید و می‌کند موجب تباهی می‌شود. از همین رو امام محمد تقی (ع) فرموده است: لَوْ سَکَتَ الْجاهِلُ مَا اخْتَلَفَ النّاسُ؛ اگر نادان سخن نگوید، مردم دچاراختلاف نمی‌شوند؛ چرا که سخنان ناآگاهانه سبب بسیاری از اختلافات است. (الفصول المهمة 274/275) اگر خداوند در آیه 6 سوره حجرات فرمان می‌دهد که برای جلوگیری از اختلاف و درگیری باید تحقیق کنید و به سخنان افراد فاسق اعتماد نکنید؛ باید مواظب بود تا براساس سخن جاهل بی‌خرد و نادان عمل نشود. از آیه فوق به دست می‌آید که انسان باید روشنگری کند و سپس براساس تحقیق عمل نماید. این بدان معنا است که احتیاط و تحفظ قبل از عمل کار بسیار خوبی است، ولی باید به این نکته هم توجه داشت که تحفظ و احتیاط می‌بایست با توجه به میزان اهمیت مسئله و ترس باشد یعنی تناسب حکم و موضوع مراعات شود. امام جواد (ع) فرمود: اَلتَّحَفُّظُ عَلی قَدْرِ الْخَوْفِ؛ احتیاط و تحفظ به مقدار ترس، لازم است؛ یعنی به مقداری که خطر وجود دارد احتیاط باید کرد و نه بیشتر و زیاده روی درست نیست. (بحارالانوار، ج. 78، ص. 365) زینت‌های سیزده‌گانه مومن انسان مومن اگر بخواهد سبک زندگی اسلامی را داشته باشد باید اموری را به عنوان خصلت و صفت خویش در آورد و آن گونه شود که امام جواد فرموده است. آن حضرت می‌فرمابد: ألعِفافُ زینَهًْ الْفَقْرِ وَالشُّکْرُ زینَهًْ الْغِنی وَالصَّبْرُ زینَهًْ البَلاءِ وَالتَّواضُعُ زینَهًْ الْحَسَبِ وَالفَصاحَةُ زینَهًْ الْکَلامِ وَالْحِفظُ زینَهًْ الرِّوایَةِ وَخَفْضُ الْجِناحِ زینَهًْ الْعِلْمِ وَحُسْنُ الْأدَبِ زینَهًْ العَقْلِ وَبَسْطُ الْوَجْهِ زینَهًْ الکَرَمِ وَتَرکُ الْمَنِّ زینَهًْ الْمَعْرُوفِ وَالخُشُوعِ زینهًْ الصَلّوةِ وَالتَّنَفُّلُ زینَهًْ القَناعَةِ وَتَرْکُ ما یُعنی زینَهًْ الْوَرَعِ؛ * زینت فقر پاکدامنی است * زینت غنی (بی نیازی) شکر است * زینت بلا و سختی صبر است * زینت سخن فصاحت است * زینت روایت، حفظ (از برداشتن) است * زینت علم تواضع است * زینت عقل، ادب است * زینت بزرگوار خوشرویی است * زینت نیکوکاری منّت نگذاشتن است * زینت نماز خشوع (توجه قلبی) است. * زینت قناعت انفاق بیش از وظیفه است * زینت ورع ترک خواسته هاست. (الفصول المهمه 274/275) هر یک از این خصوصیات فواید و آثار بسیاری در زندگی انسان دارد که نمی‌توان از آن‌ها به سادگی چشم پوشید. چنین خصوصیاتی سبک زندگی انسان را متحول می‌کند. از این رو در اینجا و روایات دیگر مورد تاکید قرار گرفته است. اهتمام به مرگ و آخرت مومن باید همواره مرگ و آخرت و معاد را در نظر بگیرد؛ زیرا عامل بازدارنده مهم در زندگی همین معاد و باور به آن است، چنانکه عدم باور به آن یا تشکیک در آن موجب فسق و فجور می‌شود (قیامت، آیات 1 تا 5) . البته باید دانست که مرگ چیزی عجیب و غریب نیست چنانکه از حضرت جواد (ع) سؤال شد: مَا المَوْتُ؟ قالَ: هُوَ النَّوْمُ الَّذی یَأْتیکُمْ کُلَّ لَیْلَهًْ اِلاّ اَنَّهُ طَویلٌ مُدَّتُهُ لایُنتَبَهُ مِنْهُ اِلاّ یَوْمَ الْقِیامَهًِْ؛ مرگ چیست؟ در پاسخ فرمود: مرگ همان خواب است که هرشب سراغ شما می‌آید جز آنکه مدت خواب مرگ طولانی است وآدمی از آن خواب بیدار نمی‌شود، جز روز قیامت. (بحارالانوار، ج. 3، ص. 134) برای اینکه همواره فکر مرگ باشیم باید به زیارت قبور برویم تا هم عبرت بگیریم و هم از آثار آن برخوردار شویم. امام جواد (ع) فرموده است: مَنْ زارَ قَبْرَ اَخیهِ الْمُؤْمِنَ فَجَلَسَ عَنْ قَبْرِهِ وَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَهًْ وَوَضَعَ یَدَهُ عَلیَ الْقَبْرِ وَقَرَأَ «اِنّا اَنْزَلْناهُ فی لَیْلَهًْ الْقَدرِ» سَبْعَ مَرّاتٍ أَمِنَ مِنَ الْفَزَعِ الْأکْبَرِ؛ هر کس به زیارت قبر برادر مؤمن خود برود و کنار قبر رو به قبله بنشیند و دست خود را بر قبر بگذارد و سوره «قدر» را هفت مرتبه بخواند، از عذاب بزرگ در امان خواهد بود. (مسند امام جواد، ص. 215)
مسئولیت صحت محتوای اخبار بر عهده خبرگزاری منبع و منتشر کننده آن است و خبروان صرفا این خبر را بازنشر داده است.
اخبار مشابه

خط های خبری

پربازدیدترین اخبار

مهمترین اخبار